موقعیت جغرافیائی و طبیعی استان زنجان و شهرستانهای تابعه

موقعیت جغرافیائی و طبیعی استان زنجان و شهرستانهای تابعه

 

این استان شامل هفت شهرستان به نام های زنجان، ابهر، طارم، خدابنده، خرمدره، ایجرود، ماهنشان، 16شهر، 15 بخش و 46 دهستان می باشد.این منطقه یک واحد نیمه مستقل جغرافیایی است که با وجود رودخانه قزل اوزن ایجاد گردیده است. این واحد جغرافیایی فلات آذربایجان را با شیب ملایمی به دشت قزوین مرتبط می کند.

این منطقه از شمال به بخش های آق کند و هشت جین از شهرستان خلخال، از شمال شرقی به ماسوله، فومن، رشت و شهرستان رودبار زیتون، از شرق به بخش های سیردان، تاکستان، آوج از استان قزوین، از جنوب به کبوتر آهنگ از استان همدان، از جنوب غربی به شهرستان بیجار، از مغرب به تکاب و از شمال غربی به قره آقاج و میانه محدود است و رودخانه قزل اوزن با گردش خود حد طبیعی این شهرستان را تعیین نموده و وسعت آن بالغ بر 21848 کیلومتر مربع می باشد. از نظر توپوگرافی استان زنجان منطقه ای است کوهستانی که بصورت فلات مرتفعی خودنمایی می کند و در اثر تجزیه رودخانه جلگه های حاصلخیز مستقلی را تشکیل داده است. ناهمواریهای شهرستان در این مقوله به کوههای زنجان شمالی و کوههای زنجان جنوبی تقسیم گردیده است که از نظر تقسیمات جغرافیایی، رشته کوههای زنجان شمالی ادامه رشته کوههای البرز و کوههای زنجان جنوبی جزئی از رشته کوههای منفرد مرکزی است. جهت کوهها بطور طبیعی از شمال غربی به جنوب شرقی ممتد بوده و دره زنجان رود برزخی را میان رودخانه قزل اوزن سفلی و علیا بوجود آورده و بخشهای قره پشتلو و طارم علیا در منطقه رشته کوههای زنجان شمالی واقع شده است.

از مهمترین ارتفاعات در رشته کوههای زنجان شمالی، قله گلاس به ارتفاع 2974 متر و قله باکلور به ارتفاع 2966 متر در جبهه شمالی رودخانه قزل اوزن قرار گرفته اند، قله دگا به ارتفاع 2986 متر و قله چله خانه در شمال زنجان به ارتفاع 2775 متر از ارتفاعات مهم جبهه جنوبی رود قزل اوزن از رشته کوههای زنجان شمالی است. این رشته کوهها در شمال غربی شهرستان به هم پیوسته و رشته کوههای البرز غربی را تشکیل داده اند.

از مهمترین ارتفاعات زنجان جنوبی، قله قیدار به ارتفا 2775 متر می باشد که دو بخش سجاس رود و سهرورد را تفکیک نموده است. قله خورجهان به ارتفاع 3318 متر و قله علم کندی به ارتفاع 2900 متر و قله سپهسالار به ارتفاع 3052 متر که حد طبیعی استان زنجان با شهرستان همدان و تکاب را تشکیل داده است. قله جهان داغ به ارتفاع 2484 متر و قله رستم به ارتفاع 2700 متر در جنوب زنجان قرار گرفته اند. به طور کلی اختلاف ارتفاع روودخانه قزل اوزن از مبداٌ تا حوضچه سد منجیل تقریباً 1000 متر است.

در منطقه سلطانیه که مرتفع ترین نقطه دشت (زنجان ابهر) می باشد، کوههای زنجان شمالی و زنجان جنوبی در ناحیه ابهر بطرف مغرب از یکدیگر فاصله گرفته، در منتهی الیه غربی استان، جلگه وسیعی را از آبرفت رودخانه تشکیل داده است.

 

موقعیت جغرافیایی شهرستان ابهر

 

شهرستان ابهر يكی از هفت شهرستان استان زنجان است كه در خاور استان و در 48 درجه و 35 دقيقه تا 49 درجه و 25 دقيقه درازای باختری و 35 درجه و50 دقيقه تا 36 درجه و 45 دقيقه پهنای شمالی خط استوا قرار گرفته و مساحت آن بيش از 3362 كيلومتر مربع است. اين شهرستان در قسمت باختری استان زنجان واقع شده و مركز آن شهر ابهر است كه در 49 درجه و 13 دقيقه درازای خاوری و 36 درجه و 8 دقيقه پهنای شمالی و در ارتفاع 1540 متری از سطح دریا واقع شده است. شهرستان ابهر از شمال به شهرستان طارم و قزوین، از شمال باختری به شهرستان زنجان، از باختر به شهرستان ایجرود، از جنوب باختری به شهرستان خدابنده، از جنوب به شهرستان بویین زهرا، از جنوب خاوری به شهرستان تاکستان، از خاور به شهرستان خرم دره و از شمال خاوری به شهرستان قزوین محدود می شود. براساس سرشماری سراسری سال 1375، این شهرستان 148،424 نفر جمعيت داشته که از اين تعداد 55،266 نفر در مركز شهرستان زندگی می كردند. بر اساس آخرین تقسیمات کشوری سال 1381 شهرستان ابهر، از دو بخش مرکزی و سلطانیه، هشت دهستان به نام های ابهررود، حومه، درهجین، دولت آباد، صایین قلعه، سلطانیه، سنبل آباد و گوزلدره و چهارشهر به نام های ابهر، صایین قلعه، هیدج و سلطانیه تشكيل شده است.

 

موقعیت جغرافیایی شهرستان طارم

 

شهرستان طارم که با نام آب بر نیز مشهور است از شمال به استان های گیلان و اردبیل، از جنوب به شهرستان ابهر و استان قزوین، از خاور به شهرستان رودبار (استان گیلان) و دریاچه سد سفیدرود و از باختر به شهرستان زنجان محدود می شود. این شهرستان از نظر جغرافیایی در 48 درجه و 30 دقيقه تا 49 درجه و 15 دقيقه درازای خاوری و 36 درجه و 41 دقيقه تا 37 درجه و 12 دقيقه پهنای شمالی قرار گرفته است. مرکز شهرستان نيز از نظر جغرافيايی در 48 درجه و 58 دقيقه درازای خاوری و 36 درجه و55 دقيقه پهنای شمالی و ارتفاع 650 متری از سطح دريا واقع شده است. شهرستان طارم در شمال خاوری استان زنجان واقع شده و مرکز آن آب بر نام دارد و این نام به این دلیل که شهر در بریدگی رودخانه قزل اوزن واقع شده است به این منطقه اطلاق شده است. بر اساس سرشماری سراسری سال 1375 جمعیت شهرستان طارم 43،460 نفر برآورد شده که از این تعداد 4338 نفر در شهر آب بر ساکن بوده اند.

 

موقعیت جغرافیایی شهرستان خدابنده

 

شهرستان خدابنده يكی از شهرستان های جنوب استان زنجان است که از شمال به شهرستان های ايجرود و ابهر، ازخاور و شمال خاوری به شهرستان ابهر، از جنوب خاوری به شهرستان بویین زهرا (استان قزوین)، از جنوب به استان همدان و از باختر به شهرستان بیجار(استان کردستان) محدود می شود. این شهرستان در 47 درجه و 51 دقيقه تا 48 درجه و 57 دقيقه درازای خاوری و 35 درجه و 35 دقيقه تا 36 درجه و 25 دقيقه پهنای شمالی واقع شده و مرکز آن از نظر جغرافيايی در 48 درجه و 35 دقيقه درازای خاوری و 36 درجه و 7 دقيقه پهنای شمالی و ارتفاع 2050 متری از سطح دريا واقع شده است. به طورکلی منطقه خدابنده یک ناحیه کوهستانی است که از ارتفاعات و قله های متعددی برخوردار می باشد. در سرشماری سراسری سال 1375 جمعیت شهرستان خدابنده 163،067 نفر برآورد شده که از این تعداد 70،918 نفر در شهر قیدار(مرکز شهرستان) زندگی می کرده اند.

 

 

موقعیت جغرافیایی شهرستان خرمدره

 

شهرستان خرمدره با مرکزيت شهر خرمدره يكی از شهرستان های استان زنجان است كه در خاور استان زنجان قرار گرفته است. اين شهرستان از نظر جغرافیایی در 48 درجه و 55 دقيقه تا 49 درجه و 17 دقيقه درازای خاوری و 36 درجه و 10 دقيقه تا 36 درجه و 25 دقيقه پهنای شمالی واقع شده و مرکز آن نیز در موقعيت 49 درجه و 11 دقيقه درازای خاوری و 36 درجه و 12 دقيقه پهنای شمالی در جلگه‌ ای ميان دو رشته كوه قرار گرفته و ارتفاع متوسط آن از سطح دريا 1570 متر است. شهر خرمدره در كرانه ابهر رود واقع شده و شاخه ای از اين رود از ميان شهر عبور می کند. اين شاخه در آبادانی باغ ها و مزارع سرسبز اين منطقه نقش اساسی دارد. اين شهرستان كه به شکل قطره ای در دل شهرستان ابهر قرار گرفته است، از شمال به استان قزوين و از جنوب، خاور و باختر به شهرستان ابهر محدود می شود. خرمدره تا چندی پيش از لحاظ تقسيمات سياسی يكی از شهرهای شهرستان ابهر بود كه محدوده اطراف شهر و روستاهای گرداگرد آن را شامل می شده است ولی در تقسيمات کشوری سال 1377 با عنوان يک شهرستان مستقل به مرکزيت شهر خرمدره شناخته شد. بر اساس آخرين آمار جمعيتی سال 1375 جمعيت اين شهرستان 51،681 نفر برآورد شده که 39.094 نفر از این جمعیت در شهر خرمدره ساکن بوده اند. شهرستان خرمدره از لحاظ وسعت كوچک ترين شهرستان استان بوده و به لحاظ تراكم نسبى جمعيت در سطح استان رتبه اول را دارا است. همچنين اين شهرستان با 6/75 درصد بالاترين ميزان شهرنشينى در استان زنجان را دارا می باشد. شهرستان خرمدره بر اساس تقسيمات کشوری آبان ماه 1381، از يک بخش مرکزی، 2 دهستان به نام های الوند و خرمدره و يک شهر به نام خرم دره تشکيل شده است.

موقعیت جغرافیایی شهرستان ایجرود

 

شهرستان ايجرود يكی از شهرستان های استان زنجان است كه در باختر منطقه واقع شده و از شمال به شهرستان زنجان از جنوب به شهرستان خدابنده، از شمال خاوری به سلطانیه در ابهر، از شمال باختری به شهرستان ماه نشان و از باختر به شهرستان بیجار (استان كردستان) محدود می شود. شهرستان ایجرود در 47 درجه و 49 دقيقه تا 48 درجه و 35 دقيقه درازای خاوری و 36 درجه و 5 دقيقه تا 36 درجه و 34 دقيقه پهنای شمالی واقع شده است. شهر زرين آباد مركز اين شهرستان نیز در 48 درجه و 17 دقيقه درازای جغرافيايی و 36 درجه و 25 دقيقه پهنای جغرافيايی و ارتفاع 1740 متری سطح دريا واقع شده است.

 

 موقعیت جغرافیایی شهرستان ماهنشان

 

شهرستان ماهنشان از شمال به شهرستان زنجان، از شمال باختری به شهرستان چاراویماق (استان آذربایجان شرقی)، از باختر به شهرستان تکاب (استان آذربايجان غربی)، از خاور به شهرستان زنجان، از جنوب خاوری به شهرستان ایجرود و از جنوب به شهرستان بیجار (استان کردستان) محدود می شود. اين شهرستان در 47 درجه و 10 دقيقه تا 47 درجه و 59 دقيقه درازای خاوری و 36 درجه و 21 دقيقه تا 36 درجه و 59 دقيقه پهنای شمالی واقع شده است. مرکز اين شهرستان نيز در47 درجه و 40 دقيقه درازای خاوری و36 درجه و 45 دقيقه و ارتفاع 1300 متری از سطح دريا واقع شده است. شهرستان ماهنشان در سال 1379 و با اجرای قانون جديد تقسيمات كشوری در استان زنجان تشكيل شده است. قبل از اين تاريخ محدوده ماه نشان با عنوان بخش ماه نشان تابع شهرستان زنجان بوده است. اين شهرستان در بخش باختری استان زنجان قرار گرفته و با استان‌های آذربايجان باختری، کردستان و آذربایجان خاوری هم جوار است. براساس سرشماری سراسری سال 1375 جمعیت این شهرستان (که جزو شهرستان زنجان محسوب می شد) 67،378 نفر برآورد شده است. مراكز جمعيتی این شهرستان را شهرهای ماهنشان و دندی تشکیل می دهند. ميزان تقریبی شهرنشينی در اين شهرستان معادل 1/8 درصد برآورد شده است

‌

اقلیم و ویژگی های طبیعی استان زنجان

 

تنوع آب و هوایی استان زنجان سبب شده كه اين منطقه چهارفصل بوده و ظرفیت های بالايى در زمينه گردشگری طبیعی داشته باشد. به سبب شرایط خاص آب و هوایی منطقه؛ طارم استان زنجان را هندوستان ایران می دانند. چشمه های آب معدنی، رودخانه های متعدد دایمی و فصلی، جنگل ها و آبشارهای زیبای داخل جنگل ها، روستاهای ییلاقی و زیبایی که در دره های ارتفاعات طارم واقع شده اند؛ این منطقه را به پر جاذبه ترین ناحیه طبیعی استان زنجان تبدیل کرده است. شهرستان خرم دره نیز که از آن به عنوان یک باغ شهر یاد می شود، با اتکا به سرسبزی و باغ های پرشمار خود یکی دیگر از مناطق گردشگری این استان محسوب می شوند. به طور کلی اردیبهشت، خرداد و تیرماه بهترین ماه های مسافرت به استان زنجان هستند. هيچ توصيفی از سرسبزی و زيبايی طبيعت زنجان در اين ماه ها كامل نيست و مناظر بديع اين فصل را در زنجان فقط بايد ديد. تفاوت آب و هوایی در نواحى مختلف استان زنجان را مى توان به خوبى در يک زمان در قسمت هاى شمالى، مركزى و جنوبى استان مشاهده كرد. مهم ترين منبع آب هاى سطحى در استان زنجان رودخانه هاى دايمى و فصلى هستند. رودخانه هاى قزل اوزن، زنجان رود، ابهررود و شاهرود را می توان مهم ترين رودهاى دايمى اين استان دانست. رودخانه قزل اوزن علاوه بر اهمیت اقتصادی بالایی که دارد به دلیل پرآبی، زیبایی و طولانی بودن مسیر خود؛ یکی از مهم ترين روخانه های زنجان است كه در زمینه جاذبه های گردشگری نیز اهمیت زیادی دارد. به برکت آب فراوان، باغ های زیبا و سرسبز بسیاری در مسیر اين رودخانه به وجود آمده که منظره بسیار زیبایی به حومه شهر زنجان داده است. چشمه هاى معدنى استان زنجان به دو صورت چشمه هاى آب گرم معدنى و چشمه هاى آب سرد معدنى شكل گرفته اند که از نظر جاذبه هاى گردشگرى داراى اهميت هستند. غارهای متعددی در استان زنجان در دل کوه ها قرار دارند که برخی از آن ها هم چون غار کتله خور از مهم ترین آثار طبیعی این استان به شمار می آیند.

 

آب و هوای استان زنجان

 

استان زنجان به لحاظ داشتن تنوع نقاط ارتفاعى از يک سو و از سوی ديگر تاثيرپذيرى از چند توده هوايى خزری، مديترانه اى و صحراى مركزى، صاحب اقليم ها و اكوسيستم هاى متنوعى شده است. با وجود اين كه اين استان يکی از استان های سردسير و كوهستانى شمال باختری كشور به شمار مى آيد؛ از اكوسيستم هاى فراوان دشتى، بيابانى، تالابى و رودخانه اى، جنگلى، درختچه اى، كوهستانى مرتفع و تپه ماهورى نيز بی نصيب نمانده است. اين استان در بيش تر از 70 درصد از مناطق خود آب وهواى نيمه خشک فراسرد و در 30 درصد باقی مناطق از تنوع اقليمى و آب و هوايى برخوردار است. ميزان بارندگى سالانه استان زنجان حدود 323 ميلى متر برآورد شده است. اردیبهشت، خرداد و تیرماه بهترین ماه های مسافرت به استان زنجان هستند. هيچ توصيفی از سرسبزی و زيبايی طبيعت زنجان در اين ماه ها كامل نيست و مناظر بديع اين فصل را در زنجان فقط بايد ديد. تنوع آب و هوايى و تغييرات ارتفاع از 500 متر در سواحل رودخانه قزل اوزن در ناحیه طارم تا ارتفاعات بيش از 3000 متر در انگوران تغييرات دمايى و آب و هوايى زيادى را در نقاط مختلف به وجود آورده و سبب پديد آمدن چشم اندازهای مختلفی در منطقه شده است. تفاوت آب و هوایی در نواحى مختلف استان زنجان را مى توان به خوبى در يک زمان در قسمت هاى شمالى، مركزى و جنوبى استان مشاهده كرد. اين تنوع آب و هوایی و توپوگرافی سبب پيدايش جوامع زيستى گياهى و جانورى متنوعی در منطقه شده و محيط طبيعى استان زنجان را غناى خاصى بخشيده است.

 

رودخانه ها، چشمه هاو آبشارهای استان زنجان

 

 مهم ترين منبع آب هاى سطحى در استان زنجان رودخانه هاى دايمى و فصلى هستند. رودخانه هاى قزل اوزن، زنجان رود، ابهررود و شاهرود را می توان مهم ترين رودهاى دايمى اين استان دانست. رودخانه قزل اوزن از كوه هاى چهل چشمه كردستان و همدان سرچشمه گرفته و در نزديكى منجيل به شاهرود پيوسته و با نام سفير رود به درياى خزر مى ريزد. زنجان رود نيز در حوزه آب ريز قزل اوزن قرار داشته و با جهتى جنوب خاورى، شمال باخترى به رودخانه قزل اوزن مى پيوندد. رودخانه قزل اوزن علاوه بر اهمیت اقتصادی بالایی که دارد به دلیل پرآبی، زیبایی و طولانی بودن مسیر خود یکی از مهم ترين روخانه های زنجان است كه در زمینه جاذبه های گردشگری نیز اهمیت زیادی دارد. به برکت آب فراوان باغ های زیبا و سرسبز بسیاری در مسیر اين رودخانه به وجود آمده که منظره بسیار زیبایی به حومه شهر زنجان داده است به طوری كه در تمام سفرنامه های جهانگردان و مستشرقين از این رودخانه و زیبایی و سرسبزی مناطق اطراف آن یاد شده است. مسیر رودخانه قزل اوزن یکی از مهم ترین تفرجگاه های اهالی زنجان و مناطق اطراف آن یکی از باصفاترین استراحت گاه های مسافران مسیر شمال باختر کشور است. خرا رود از كوه هاى قره داغ در خدابنده سرچشمه گرفته و در محل آبگرم واقع در جاده قزوين به همدان جريان مى يابد و پس از پذيرا شدن رودخانه های آوه، گلنجين، شور و كردان با نام رود شور ادامه مسير می دهد و سپس در شهريار با رودخانه كرج ادغام شده و به همان نام به طرف درياچه حوض سلطان قم جريان مى يابد. ابهر رود نيز يكی ديگر از رودهای جاری در اين استان زيبا است كه از حوالى سلطانيه سرچشمه گرفته و با جهت شمال باخترى ، جنوب خاورى، پس از مشروب ساختن ابهر، هيدج، صايين قلعه و خرم دره به تاكستان رسيده و آب تعداد زيادى از روستاهاى دو دانگه را تامين مى سازد. رودخانه هاى سجاس، آيدوغموش، تالوار، شارى چاى، قرانقو و گاميش چاى از حوزه آبريز قزل اوزن و رودخانه تهم از حوزه آبريز زنجان رود از ديگر رودخانه هاى مهم استان هستند كه تقريبا در تمام مناطق استان جريان دارند. در مجموع 21059 كيلومتر از كل مساحت استان زنجان را كه حدود 22164 كيلومتر مربع برآورد شده است، حوزه آبخيز قزل اوزن یا سفيد رود كه خود وسعتى در حدود 6/5 ميليون هكتار دارد، در بر مى گيرد. به طور كلى در سطح استان زنجان دو آبخيز اصلى كه از آبخيزهاى فرعى متعدد تشكيل شده اند وجود دارد. حوزه اول كه حوزه آبخيز قزل اوزن یا سفيد رود است، با وسعتى معادل 56200 كيلومتر بخش هاى مركزی، جنوب باختری، باختر و شمال استان زنجان را در بر گرفته است. رودخانه های اصلى به نام هاى قزل اوزن و شاهرود كه پس از به هم پيوستن در منطقه منجيل (محل سد سفيد رود) رودخانه سفيد رود را به وجود مى آورند، درحوزه آبخيز سفيد رود جارى هستند. براساس مطالعات انجام شده مقدارآب سالانه رودخانه هاى قزل اوزن و شاهرود و شاخه هاى عمده آن ها به طور متوسط برابر با 925/5 ميليارد متر مكعب درسال است كه نزديک به 2/4 ميليارد متر مكعب آن مربوط به رودخانه قزل اوزن و بقيه مربوط به رودخانه شاهرود است. حوزه بعدی، حوزه ی آب خيز رودخانه شور است که از آب خيزهاى رودخانه ابهرود، حاجى رود، خرا رود و آوچ چاى تشكيل شده است. به طور کلی رودهاى دايمى استان زنجان عبارتند از: انگوران چای (به درازای 50 كيلومتر)، اوزون دره (به درازای 50 كيلومتر)، چمل گين (به درازای 20 كيلومتر)، حلب (به درازای 40 كيلومتر)، خويين (به درازای 30 كيلومتر)، كاكا (به درازای 30 كيلومتر)، سياوه رود (به درازای 25 كيلومتر)، شورفشاپور (به درازای 420 كيلومتر)، على جولاچای (به درازای 12 كيلومتر) و قلعه چای (به درازای 60 كيلومتر). مهم ترين رودخانه هاى فصلى استان زنجان عبارتند از: آب بر (به درازای 25 كيلومتر)، آب لار (به درازای 20 كيلومتر)، آق زوج چای (به درازای 32 كيلومتر)، آقبلاغ چای (به درازای 17 كيلومتر)، التماس دره سى (به درازای 15 كيلومتر)، الله لوچای (به درازای 20 كيلومتر)، اوزون دره گوجه قيه (به درازای 32كيلومتر)، بيزينه رود (به درازای 75 كيلومتر)، بيوک چاى (به درازای 25 كيلومتر)، تخته يورد (به درازای 30 كيلومتر)، تلخه رود زنجان (به درازای 6 كيلومتر)، چسب (به درازای 32 كيلومتر)، دربند(به درازای 12 كيلومتر)، سارمساقلو (به درازای 33 كيلومتر)، سهرين (به درازای 30 كيلومتر)، سيلاب گميش آباد (به درازای 20 كيلومتر)، سجاس رود (به درازای 60 كيلومتر)، سرابند (به درازای 44 كيلومتر)، شورهمدان (به درازای 120 كيلومتر)، شوراب (به درازای 18 كيلومتر)، شورچاى (به درازای 35 كيلومتر)، شورسهرورد (به درازای 45 كيلومتر)، قره چای (به درازای 44 كيلومتر)، قره قوش (به درازای 40 كيلومتر)، قلات (به درازای 33 كيلومتر)، گورگورچای (به درازای 4 كيلومتر)، لجام گير(28 كيلومتر)، لوان چای (به درازای 23 كيلومتر) و ميرجان سويی (به درازای 40 كيلومتر). اين رودخانه ها در مناطق مختلف استان از جمله شهرستان هاى ابهر، ماه نشان، زنجان، ايجرود، طارم و خدابنده و در روستاها و بخش های مختلف این منطقه جارى هستند. وجود رودخانه ها و ریزابه های فراوان در منطقه سبب احداث دو سد مهم گاوازنگ و تهم در زنجان شده است. این سدها كه در شمال شهر ساخته شده اند وظیفه تامین آب آشامیدنی پرجمعیت ترین شهر استان زنجان را به عهده دارند و علاوه بر آن دریاچه های مصنوعی پشت این سدها ارزش تفریحی و تفرجگاهی نیز به آن ها داده است. آب هاى زير زمينى استان زنجان به علل گوناگونی از جمله بافت خاک ها، نوع آب و هوا و میزان بارش غنی هستند و از نظر تامين منابع آبى اهميت زيادى دارند. بیش تر روستاهای این استان از آب های زیرزمینی به صورت حفر چاه ها و کاریزها استفاده می کنند. چشمه هاى معدنى استان به دو صورت چشمه هاى آب گرم معدنى و چشمه هاى آب سرد معدنى شكل گرفته اند. از اين ميان بيش تر چشمه هاى آب گرم از نظر جاذبه هاى گردشگرى داراى اهميت هستند. این چشمه ها با عبور از لايه هاى آهكى زيرزمينى و اختلاط با گازهاى گوگردى از درجه حرارت بالايى برخوردار شده و به خاطر داشتن كيفيت گوگردى و آهكى به عنوان داروی شفابخش امراض رماتيسمى مورد استفاده قرار مى گيرند. نکته جالب در مورد چشمه های استان این است كه پس از زلزله سال 1369 و ايجاد دگرگونى در لايه هاى زيرزمينى، بر درجه حرارت آب هاى گرم معدنى در سطح استان افزوده شده است. چشمه آب گرم وننق در نزديكى روستاى وننق در 30 كيلومترى جاده سهرين به باختر زنجان، چشمه آب گرم ابدال در 30 كيلومترى جنوب باخترى زنجان در نزديكى روستاى ابدال، چشمه آب گرم گرماب در 60 كيلومترى خدابنده در حومه روستاى گرماب، چشمه آب گرم قنيرجه در 10 كيلومترى روستاى علم كندى شهرستان ماه نشان، چشمه آب گرم احمد آباد در جنوب باخترى منطقه حفاظت شده انگوران و در15 كيلومترى معدن سرب انگوران واقع در شهرستان تكاب در استان آذربايجان باخترى برخى از چشمه هاى آب گرم معدنى استان زنجان هستند که علاوه بر خواص دارویی و درمانی از اهمیت توریستی نیز برخوردار است. چشمه هاى آب سرد معدنى استان زنجان داراى تركيبات گوگردى، منيزيمى و زاج هستند. اين آب ها گازدار بوده و به عنوان دافع سنگ كليه مورد استفاده قرار مى گيرند. مهم ترين چشمه هاى آب سرد استان را آب معدنى الله بلاغى واقع در 50 كيلومترى شمال زنجان و حومه روستاى ماهان در شهرستان طارم و چشمه آب معدنى عمقين در 15 كيلومترى لوشان در جاده سيروان شهرستان طارم تشکيل می دهند. از اين رو می توان گفت تمام مناطق استان زنجان به لحاظ وجود منابع آب دارای اهمیت بوده و از این لحاظ غنی است. آبشار شارشار تنها آبشار شناخته شده در زنجان است که در منطقه تهم، در شمال باختری شهر زنجان واقع شده است. اين آبشار كه به طرز بسیار زیبایی در میان سنگ های صخره ای قرار گرفته است، حدود 5 کیلومتر با دریاچه مصنوعی سد تهم فاصله دارد و دسترسی به آن با یک کوهنوردی یک ساعته امکان پذیر است.

 

رودخانه سفید رود یا قزل اوزن

 

رودخانه قزل اوزن علاوه بر اهمیت اقتصادی بالایی که دارد به دلیل پرآبی، زیبایی و طولانی بودن مسیر خود یکی از مهم ترين روخانه های زنجان است كه در زمینه جاذبه های گردشگری نیز اهمیت زیادی دارد. به برکت آب فراوان باغ های زیبا و سرسبز بسیاری در مسیر اين رودخانه به وجود آمده که منظره بسیار زیبایی به حومه شهر زنجان داده است به طوری كه در تمام سفرنامه های جهانگردان و مستشرقين از این رودخانه و زیبایی و سرسبزی مناطق اطراف آن یاد شده است. مسیر رودخانه قزل اوزن یکی از مهم ترین گردش‌گاه های اهالی زنجان و مناطق اطراف آن یکی از باصفاترین استراحتگاه های مسافران مسیر شمال باختر کشور است. سفيدرود یا قزل اوزن یکی از مهم ترین، بزرگ ترین و مشهورترین رودخانه های ایران و يک رود دایمی به درازای 765 کیلومتر و شیب متوسط 3/0 درصد است که از آبخيزهای 30 كيلومتری شمال باختری سنندج، دهستان مارال (استان کردستان) سرچشمه می گیرد. ارتفاع سرچشمه این رودخانه 2300 متر و ارتفاع ریزشگاه آن 25- متر است. این رودخانه در ابتدای سرچشمه خود چم هانه گلان نام داشته و مسیر حرکت آن شمالی است. پس از طی كردن حدود 10 کیلومتر و مخلوط شدن با چندین رودخانه و ریزابه، به نام های خنجره، گومرش و چم بناسوره، با نام جديد قزل اوزن به سمت شمال خاوری متوجه می شود. به طور کلی سفیدرود یا قزل اوزن از استان های کردستان، زنجان، آذربایجان خاوری و گیلان عبور می كند. رودخانه قزل اوزن در مسیر خود ضمن مخلوط شدن با ریزابه های بسیار با پیچ و خم های متعدد از شهرستان سنندج خارج شده و به دهستان نجف آباد در محدوده شهرستان بیجار وارد می شود. پس از عبور از این دهستان در روستای زرده کمر با چم زر مخلوط می شود. در روستاهای قاسم آباد و علی آباد با رودخانه های یول کشتی و شوراب درهم آمیخته و متوجه خاور می شود. این رودخانه پس از پیمودن مسیری نسبتاً طولانی با خروج از شهرستان بیجار وارد محدوده شهرستان خدابنده (قیدار) می شود. در شهرستان خدابنده از دهستان قشلاقات افشارعبور می كند و با ریزابه های بسیاری از جمله شور، چسب و تلوار مخلوط شده و به روستای محمدآباد وارد می شود. در این روستا تغییر مسیر داده و به سمت شمال منحرف می شود. پس از دور زدن کوه شینه داغ و مخلوط شدن با رودخانه خوزان راه اتومبيل‌ رو زنجان - بيجار را قطع كرده، با رودخانه خویين مخلوط شده و رو به سوی شمال باختری به دهستان انگوران در محدوده شهرستان زنجان وارد می شود. در اين ناحيه با رودخانه های لجام گیر و انگوران چای درهم آمیخته و پس از آن وارد شهرستان ماه نشان می شود. اين رودخانه پس از وارد شدن به ماه نشان از مرکز اين شهرستان عبور كرده و با رودخانه های دربند، قلعه چای و تلخه رود در هم آمیخته و به دهستان چایپاره وارد می شود. در این دهستان ابتدا با زنجان چای و سپس با آجی چای مخلوط شده و به شهرستان میانه از محدوده استان آذربایجان خاوری وارد می شود. در اين قسمت مسیری را به موازات خط آهن تهران - تبریز می پیماید و در ایستگاه پل دختر وارد دره قافلانکوه می شود. در ادامه مسیر خود از چندین روستا در استان آذربایجان خاوری عبور می كند و با رودخانه گرمی و آرپاچای در شهرستان خلخال (در محدوده استان اردبیل) مخلوط می شود. با ورود به دهستان خورش رستم با رودخانه كندرچو و شاهرود مخلوط شده و به محدوده شهرستان طارم وارد می شود. در این شهرستان با رودخانه های آب بر، آب لار، آق روی چای و لوان چای مخلوط می شود و در نهایت به دریاچه سد سفید رود می ریزد. قزل اوزن پس از مخلوط شدن با رودخانه شاهرود به سفید رود تغییر نام داده، رو به سوی شمال خاوری جریان یافته و وارد محدوده شهرستان رودبار می شود. در این منطقه با ریزابه های متعدد بزرگ و کوچک درهم آمیخته و پس از عبور از دهستان رستم آباد به دهستان سنگر در محدوده شهرستان رشت وارد شده و کم کم پهنه بستر آن گسترده تر می شود. رودخانه سفید رود در این منطقه روستاهای زیادی را مشروب ساخته و به دشت گيلان كه از آبرفت‌های همين رودخانه پديد آمده است، وارد می شود. وسعت دلتای سفيدرود که بیش از 1250 كيلومتر مربع است، از دشت گيلان آغاز می ‌شود و نخستين شاخه آن كه خمام‌ رود نام دارد در همين منطقه از آن جدا می شود. سفيد رود در دلتای خود به سوی شمال جريان می ‌يابد و در روستای پاشاكی با ديسوم‌ رود مخلوط شده و به دهستان كوچصفهان وارد می ‌شود. در همين محل شاخه ديگری كه نورود نام دارد از آن منشعب شده و به سوی آستانه اشرفيه روان می ‌شود. در اين شهر تغيير جهت داده و با چند پيچ و تاب به سوی شمال رهسپار می ‌شود و سرانجام در شمال منطقه كياشهر به دريای خزر می ريزد. همجواری كناره های رودخانه قزل اوزن با جاده اصلی تهران - تبريز زمينه استفاده گردش‌گاهی از این رودخانه را افزايش داده است و همچنين عبور این رودخانه بزرگ و زیبا از چندین استان و ده ها شهر، بخش، دهستان و روستا سبب رونق و آبادانی مناطق عبوری آن شده است و معمولا به عنوان گردش‌گاه اهالی از آن ها استفاده می شود. رودخانه قزل اوزن نه تنها برکت و آبادانی را به استان زنجان هدیه کرده، بلکه كشتزارها و باغ های سرسبز كناره های آن جلوه بسيار زيبايی را در طول چهار فصل به نمايش می گذارند و دوستداران طبیعت را به سوی خود جذب می كنند. همین امر بر ارزش های توریستی رودخانه قزل اوزن در کنار ارزش های اقتصادی آن تاكيد می كند.

 

رودخانه زنجان رود

 

یکی از مهم ترين رودخانه های استان است که در شهرستان های ابهر و زنجان جاری می باشد. این رودخانه دايمی که 142 کیلومتر طول داشته و ارتفاع سرچشمه آن 1780 متر است، از آبخيزهای دهستان سلطانيه در 38 کیلومتری خاور زنجان سرچشمه گرفته و دره پهناور زنجان رود را به سوی شمال باختری طی می کند. این رودخانه از جنوب شهر زنجان عبور می کند و پس از مشروب كردن روستاهای مشک آباد، نیماور، بناب، دیزج، خانه بران و سالیان از جنوب شهر زنجان گذشته و به موازات راه اتومبیل رو و راه آهن زنجان - میانه به سوی شمال باختری به جریان خود ادامه می دهد. در این مسیر روستاهای کوشکان والارود، خرم پی و برخی روستاهای دیگر را سيراب كرده و در نهایت به روستای سرچم پایين می رسد. در اين روستا به سوی باختر تغییر مسير داده و پس از سیراب كردن روستاهای چوروک، الوارلو، گوگلان و رجین در 3 کیلومتری باختر روستای رجین به قزل اوزن می ريزد. ارتفاع ریزشگاه این رودخانه 1100 متر، شیب متوسط آن 5/0 درصد و حوزه آن دریای خزر است.

 

 

 

ابهر رود

 

مهم ترين رودخانه جاری در سرتاسر شهرستان ابهر و شریان حیاتی این منطقه است. اين رود شاخه ‌ای از رودخانه شور فشاپويه بوده و در شهرستان‌های ابهر، تاكستان، قزوين، كرج، تهران و قم جريان دارد و از دو شاخه فصلی و دایمی تشکیل شده است. سرچشمه شاخه فصلی آن از كوه سرآهند در حوالی گردنه الله اكبر سلطانيه است. شاخه دایمی آن به نام كينه ورس نيز از كوه های رستم، سالارداغی و سندان سرچشمه می گيرد. اين شاخه از شعبات متعددی تشكيل شده و با جهت شمال باختری به جنوب خاوری در نزديكی ابهر به شاخه فصلی می پيوندد و با نام ابهررود جريان می يابد. اين رودخانه در مسير خود آب های ابهر، خرم دره، چالچوق و سيلاب های شناط و جندق را پذيرا شده و پس از مشروب ساختن مزارع روستاها و شهرهای مسیر خود در صایين قلعه، هيدج، خرم دره، ابهر، تاكستان، دو دانگه و قزوين به رودخانه شور و در آخر به درياچه نمک قم می ريزد.
مقدار آبی كه در رودخانه ابهر رود جريان دارد، در ايستگاه هيدرومتريک روستای قروه 316 ميليون متر مكعب در سال اندازه گيری شده است. اين رودخانه در شهرستان ابهر و در پایين ترين سطح شهر قرار دارد. در بعضی از قسمت های مسير آن، آب از زير زمين بالا آمده و به آب رودخانه افزوده می گردد به همين خاطر اين رودخانه نوعی زاینده رود به شمار می آید. اهالی در نقاط مختلف شهر، با بستن بندهایی آب را از مسير خود منحرف كرده و به سمت مزارع شهرها و روستاها روانه می كنند، ولی آب رودخانه تا رسيدن به بند پایينی دوباره افزايش پيدا كرده و پرآب می گردد. در اطراف اين رودخانه و ديگر رودخانه های منطقه، درختان تبريزی، بيد، نارون و سپيدار توسط اهالی كاشته شده كه مصارف صنعتی و ساختمانی دارند. اين درختان پس از رشد كافی قطع شده و برای مصارف صنعتی به تهران و ديگر شهرهای مجاور حمل می شوند. در دامنه بیش تر كوه های منطقه چشمه هايی وجود دارد كه در فصل های بهار، پاييز، زمستان و تابستان آب در آن ها جاری است و دره های سبز و خرمی را در مسير خود به وجود آورده اند و به واسطه آن ها، سراسر منطقه در فصل های مختلف به رنگ های گوناگون درمی آیند. زیباترین فصل آن ها در بهار است که حاشیه این چشمه ها، سرسبز، پرگل و زيبا است. قنات هايی نيز توسط اهالی منطقه حفر شده كه از آن ها در آبياری باغ ها و مزارع استفاده می شود. قنات های آخوند، خودآفرين، امام جمعه محمد بيک، خونين، آب قنات علی، گشنيز گلی، غازگلی، كاريز پاشا و... مشهورترين اين قنات ها هستند كه در آبیاری مزارع و باغ ها نقش مهمی را ایفا می کنند و در شهرها و روستاهای پیرامون شهرستان ابهر پراکنده شده اند.

 

چمل گین طارم

 

یک رود دایمی به طول 20 کیلومتر و شیب متوسط 4/9 درصد است که دارای مسیر جنوب باختری بوده و در محدوده شهرستان طارم جریان دارد. این رودخانه از کوه ولان در 16 کیلومتری باختر شمالی ماسوله سرچشمه می گیرد و تا محدوده شهرستان طارم ادامه پیدا می کند. ارتفاع سرچشمه رودخانه چمل گیر 2350 متر و ارتفاع ریزشگاه آن 480 متر است. اين رودخانه در انتهای مسير خود به رودخانه قزل اوزن می ریزد.

 

رودخانه خويين ايجرود

 

یک رود دايمی و از جمله رودخانه های مهمی است که در شهرستان ايجرود جريان دارد. اين رودخانه به طول 30 كيلومتر و شیب متوسط 3/0 درصد از تلاقی رودخانه‌های اوزون دره و سُجاس رود در 48 كيلومتری جنوب باختری زنجان پديد می‌آيد و ارتفاع سرچشمه آن 1550 متر است. رودخانه خويين در مسیر عبوری خود، روستاهای خويين، گرنه و آركوين را سيراب كرده و به موازات راه اتومبيل‌ رو زنجان - بيجار به سوی جنوب باختری روان می شود و پس از عبور از شمال روستای «ينگی كند جامع السرا» در محل پل قزل‌اوزن به رودخانه قزل‌اوزن می ريزد که ارتفاع ريزشگاه این رودخانه 1450 متر است.

 

 

 

 

رودخانه سیاوه رودطارم

 

یک رود دایمی به طول 25 کیلومتر و شیب متوسط 5/7 درصد است که در روستای درام در محدوده شهرستان طارم جریان دارد. این رودخانه از کوه شاه معلم در 6 کیلومتری شمال باختری ماسوله سرچشمه می گیرد و ارتفاع سرچشمه آن 2350 متر است. سياوه رود با نام آندره به سوی جنوب باختری سرازیر می شود و در مسیر عبوری خود روستاهای سیاوه رود و درام را آبیاری می كند. اين رودخانه كه ارتفاع ریزشگاه آن 480 متر است به رودخانه قزل اوزن می ریزد.

 

رودخانه شور فشاپويه خدابنده

 

یک رودخانه دایمی به طول تقریبی 420 کیلومتر، شیب متوسط 4/0 درصد و مسير كلی جنوب خاوری است که در استان های قم، تهران، مرکزی، قزوین، زنجان و شهرستان های قم، تهران، ساوه، كرج، قزوين و خدابنده جريان دارد. این رودخانه از دامنه باختری کوه قره داغ در30 کیلومتری شمال خاوری قیدار سرچشمه گرفته و با نام خررود از دهستان سجاس رود عبور می کند. ارتفاع سرچشمه این رودخانه 2300 متر بوده و ضمن عبور از چندین دهستان با ریزابه های بسیار از 10 کیلومتری خاور شهر قیدار گذشته و با نام چای خررود به دهستان خرقان باختری در حومه شهرستان قزوین وارد می شود. این رودخانه پس از عبور از روستاهای بسیار و مشروب كردن آن ها با رودخانه شور خرقان مخلوط شده و راه اتومبیل رو قزوین - همدان را قطع می كند و سپس وارد دهستان خرقان خاوری می شود. پس از آن با رودخانه های آوج و کلنجین درهم آمیخته و رو به سوی شمال خاوری جریان می یابد. پس از عبور از روستای سكزناب از دره خاوری كوه قره قرقان عبور كرده و به دهستان افشاريه وارد می ‌شود. رودخانه خررود در اين دهستان با رودخانه اورونگاش مخلوط می شود، و روستاهای حصار، نوهوب و رحمت آباد را مشروب ساخته و پس از آن به صورت خشكرودی به دهستان رامند جنوبی و سپس به دهستان دشت آبی وارد می‌ شود. این رودخانه در این دهستان با ابهررود مخلوط شده و به رود شور فشاپویه تغییر نام داده و به سوی جنوب منحرف می شود و از باختر روستای قشلاق حسین خانی گذشته و پس از طی مسیری 8 کیلومتری دوباره به سمت خاور منحرف شده و وارد شوره زارهای دامنه جنوبی کوه ها می شود. رودخانه شور فشاپویه از ميان شوره ‌زارهای دامنه جنوبی ارتفاعات، حلقه‌ وارعبور كرده و پس از گذشتن از دامنه خاوری كوه كردها به دهستان زرند از شهرستان ساوه داخل می شود. سپس رو به سوی جنوب خاوری، خط آهن تهران - قم و همچنين راه اتومبيل ‌رو تهران - ساوه را قطع كرده و وارد دهستان فشاپويه در محدوده شهرستان تهران می شود. در اين دهستان نخست در قشلاق هفت تپه، با رودخانه سرود ادغام و سپس به موازات رودخانه كرج و به فاصله متوسط 10 كيلومتری رو به سوی جنوب خاوری روان می شود. يک قوس بزرگ راستگرد را طی كرده و از دهستان فشاپويه خارج و به دهستان قمرود از شهرستان قم وارد می ‌شود. این رودخانه پس از طی مسیری طولانی و گذشتن از مناطق مختلف در 75 كيلومتری خاور قم به درياچه نمک می ‌ريزد که ارتفاع ريزشگاه آن 795 متر است.

 

آب برطارم

 

یک رودخانه كوچک فصلی به طول 25 كيلومتر و شیب متوسط 9 درصد است که در بخش مرکزی دهستان آب بر و در محدوده شهرستان طارم جاری است. این رودخانه از دامنه جنوبی كوه بندگدوک، در67 كيلومتری شمال خاوری شهر زنجان سرچشمه می گیرد و ارتفاع سرچشمه آن 2600 متراست. آب بر در کل مسیر جنوبی دارد و با ارتفاع ريزشگاه 350 متر به قزل اوزن می ریزد.

 

آب لارطارم

 

یک رود فصلی به طول 20 کیلومتر و شیب متوسط 11 درصد است که در روستای دستجرده از بخش چورزق در محدوده شهرستان طارم جاری است. رودخانه آب لار از دامنه جنوبی كوه فشم و دامنه باختری كوه چیلاوی در 66 كيلومتری شمال خاوری شهر زنجان سرچشمه می گيرد و ارتفاع سرچشمه آن 2500 متر است. این رودخانه از روستاهای شاه نشین، خرم آباد و دستجرده عبور كرده و آن ها را آبیاری می كند. رودخانه آب لار به رودخانه قزل اوزن می ریزد و ارتفاع ریزشگاه آن 340 متر است.

 

آق زوج چای‌طارم

 

یک رودخانه فصلی به طول 32 کیلومتر و شیب متوسط 7 درصد است که مسیر شمال خاوری دارد و در محدوده شهرستان طارم جاری است. این رودخانه از دامنه شمالی كوه كلاش و دامنه خاوری كوه كمره در 36 كيلومتری خاور شهر زنجان، سرچشمه می گیرد و ارتفاع سرچشمه آن 2050 متر است. رودخانه آق زوج چای در مسیر عبوری خود روستاهای پرانقور، چيلان كشه و هند زمين را سیراب می كند و در نهایت به رودخانه قزل اوزن می ریزد.

 

رودخانه آقبلاغ چای خدابنده

 

یک رود فصلی به درازای 17 کیلومتر و شیب متوسط 3 درصد است که در شهرستان خدابنده، در روستاهای شیوانات و گرماب از بخش افشار جريان دارد. رودخانه آقبلاغ چای از دامنه های شمالی کوه چنگ الماس در64 کیلومتری جنوب باختری شهرستان خدابنده سرچشمه می گیرد و ارتفاع سرچشمه آن 2030 متر است. رودخانه آقبلاغ چای در مسیر خود از روستاهای جعفرآباد، فتح آباد و چپقلو عبور می کند و در 12 کیلومتری جنوب خاوری روستای محمد شالو (واقع در32 کیلومتری خاور شهرستان بیجار) به رودخانه تلوار می ریزد.ارتفاع ریزشگاه این رودخانه 1520 متر است.

 

رودخانه بيزينه رود خدابنده

 

یک رود فصلی به درازای 75 کیلومتر و شیب متوسط 3/1 درصد است که در محدوده شهرستان خدابنده جریان دارد. این رودخانه از دامنه های باختری کوه خرقان در60 کیلومتری جنوب خاوری خدابنده سرچشمه گرفته و در دهستان بزينه رود شهرستان خدابنده جريان می یابد. ارتفاع سرچشمه این رودخانه 2500 متر است و در طی مسیر خود از روستاهای بسیاری از جمله ملابداخ، هـی كهيلا، بزين، شورور، قره محمد، سرين، زرين آباد، حصار بالا و حصار پايين عبور كرده و این مناطق را سیراب می كند. رودخانه بیزینه رود پس از طی مسیری نسبتاً طولانی به رودخانه شور در 3 کیلومتری شمال خاوری گرماب و 86 کیلومتری شمال باختری کبودرآهنگ می ریزد و ارتفاع ریزشگاه آن 1550 متر است.

 

رودخانه چسب ايجرود

 

چسب یک رودخانه‌فصلی به طول 32 کیلومتر و شیب متوسط 2 درصد است که در شهرستان ایجرود جریان‌دارد. این رودخانه از دامنه شمالی کوه های قراول و سريال در 58 كيلومتری‌جنوب‌زنجان‌سرچشمه‌گرفته و رو به سوی باختر جريان پیدا می‌کند.ارتفاع سرچشمه این رودخانه 2100 متر است و پس از مشروب كردن روستاهای بسیار سرانجام به رودخانه قزل اوزن می ریزد.

 

رودخانه سُجاس رود خدابنده

 

یک رودخانه فصلی به طول 60 کیلومتر است که در دهستان سجاس رود از بخش سجاس رود شهرستان خدابنده جريان دارد. این رودخانه از دامنه های جنوبی کوه آق داغ در 28 کیلومتری شمال خاوری خدابنده سرچشمه می گیرد و ارتفاع سرچشمه آن1900 متر است. رودخانه سجاس رود در ابتدای سرچشمه خود مسیری به سمت جنوب باختری دارد ولی پس از عبور از روستای مزید آباد و مخلوط شدن با ریزابه های متعدد به سمت شمال باختری تغییر مسیر داده و از روستاهای سيمان، سجاس، چنقور، نهاويس، دولجين، زرز، آقاجری و سُها عبور كرده و آن ها را آبیاری می کند. در روستای سها به سوی باختر تغییر مسیر می دهد و ضمن عبور از دره جنوبی کوه بیوک قیه، روستای قلابر را مشروب ساخته و در این روستا با ریزابه روستای جوقين مخلوط می شود. پس از عبور از روستای بلوبین، در یک کیلومتری شمال باختری این روستا با رودخانه اوزون دره مخلوط شده و با هم رودخانه خویین را پدید می آورند. ارتفاع ریزشگاه سجاس رود 1500 متر است.

 

رودخانه شور همدان خدابنده

 

یک رود فصلی به طول 120 کیلومتر و شیب متوسط 7/0 درصد است که در دهستان مهربان (شهرستان همدان) و دهستان گرماب از بخش افشار (شهرستان خدابنده) جريان دارد. این رودخانه از دامنه باختری كوه های سيد مزار و سوباشی در 6 كيلومتری جنوب خاوری گل‌ تپه و در 52 كيلومتری شمال باختری همدان سرچشمه می گیرد و ارتفاع سرچشمه آن 2300 متر است. رودخانه شور همدان در 49 كيلومتری شمال خاوری بيجار وارد بخش و دهستان بزينه‌ رود از شهرستان خدابنده می ‌شود. این رودخانه در مسیر طولانی خود از روستاهای گل ‌تپه، گوزال ابدال، خبرارخی، صفاريز، كند بلاغی، عبدالمؤمن، آق‌كند، قاباق تپه، الان بالا، الان پايين، دوزون دره، چالی، آب مشگين، خوايی، حاجی آباد، رستم آباد، آقچه گنبد، مصرآباد سوله، قاجار، توحيدلو و اصلانلو عبور كرده و آن ها را سیراب می سازد. رودخانه شور همدان در نهایت پس از طی مسیری حدود 120 کیلومتر، به رودخانه قزل اوزن می ریزد و ارتفاع ریزشگاه آن 1440 متر است.

 

رودخانه شورچای خدابنده

 

یک رودخانه فصلی به درازای حدود 35 کیلومتر و شیب متوسط 9/1 درصد است که در محدوده شهرستان خدابنده جریان دارد. این رودخانه از دامنه جنوبی و باختری کوه سیاه در 27 کیلومتری شمال خاوری دهستان گرماب از بخش افشار و 26 کیلومتری جنوب باختری قیدار سرچشمه می گیرد و ارتفاع سرچشمه آن 2150 متر است. این رودخانه پس از عبور از روستاهای زاغه ‌لو، مسگر، قازقلو، يوزباشی و توحيدلو به رودخانه شور همدان می ریزد که ارتفاع ریزشگاه آن 1490 متر است.

 

رودخانه شور سُهروردخدابنده

 

یک رودخانه فصلی به طول تقریبی 45 کیلومتر و شیب متوسط 3/1 درصد است که در دهستان های حومه و سهرورد از بخش مرکزی شهرستان خدابنده جریان دارد. این رودخانه از دامنه شمالی ارتفاعات خاوری روستای حسام آباد در 25 کیلومتری جنوب قیدار سرچشمه می گیرد و ارتفاع سرچشمه آن 2050 متراست. رودخانه شور سهرورد در مسیر عبوری خود از روستاهای قل ‌علی، دلاير بالا، دلایر پايين، صالح آباد، يار احمدلو، گوجه لوجه و مهدی ‌لو عبور كرده و در خاور روستای جمعه ‌لو در 37 كيلومتری جنوب باختری قيدار به رودخانه قزل‌اوزن می‌ ريزد. ارتفاع ریزشگاه این رودخانه 1450 متر است.

 

رودخانه قره قوش ايجرود

 

یک رود فصلی به درازای 40 كيلومتر و شيب متوسط 6/1 درصد است، در شهرستان ايجرود جريان دارد. این رودخانه از دامنه كوه های قيدار، كولتان و سريال در 59 كيلومتری جنوب زنجان سرچشمه می ‌گيرد و ارتفاع سرچشمه آن 2100 متر است. مسير كلی رودخانه قره قوش باختری می باشد و در طی مسیر خود پس از عبور از روستای قره قوش، دامنه جنوبی كوه كولتان را به سوی جنوب باختری دور زده و به سوی روستای قلوجوق روان می شود. در اين روستا تغيير جهت داده و با كمی انحراف به سوی باختر جريان مى‌يابد. اين رودخانه در طول راه روستاهای چپقلو، عباسلو، ابراهيم آباد و يارمجه را سيراب می كند و در يک كيلومتری باختر روستای يارمجه به قزل‌اوزن که ارتفاع ريزشگاه آن نیز 1450 متر است، می ريزد.

 

 

 

 

قلات رود طارم

 

یک رودخانه فصلی به درازای 33 كيلومتر و شیب متوسط 6 درصد است که در محدوده شهرستان طارم جریان دارد. این رودخانه از دامنه شمالی كوه های اقليد و بنارود در 17 كيلومتری شمال خاوری زنجان سرچشمه گرفته و رو به شمال سرازير می شود. ارتفاع سرچشمه اين رودخانه 2400 متر است و در مسیر عبوری خود از روستاهای چالگان، علی آباد، شیلان در، ابراهیم آباد، کهیا، قلات و سانسز عبور می كند و در نهایت در روستای استاکل با ارتفاع ریزشگاه 380 متر به رودخانه بزرگ قزل اوزن می ریزد.

 

لوان چای طارم

 

یک رودخانه فصلی است به طول 23 کیلومتر و شیب متوسط 8/9 درصد که در محدوده شهرستان طارم جریان داشته و دارای مسیر کلی شمال خاوری است. این رودخانه از دامنه خاوری کوه های قره داش سندستان و چله خانه در 25 کیلومتری شمال خاوری سرچشمه گرفته وارتفاع سرچشمه آن 2650 متراست. الوان چای در مسير خود از روستاهای شیر مشه، ایچ، جیا و ارشت عبور كرده و در نهایت به قزل اوزن می ریزد. ارتفاع ریزشگاه اين رودخانه 390 متر است.

 

چشمه معدنی وننق زنجان

 

چشمه آب معدنی وننق در محدوده شهرستان زنجان و حدود 21 كيلومتری جاده زنجان - ميانه در روستای وننق واقع شده است. مسیر دسترسی به اين چشمه زيبا كه بر فراز تپه ای به ارتفاع 200 متر قرار گرفته است از ميان كشتزارها و تپه های متعدد می گذرد. اين چشمه دو مظهر دارد كه مظهر اول حوضچه ای كم عمق با درازای دو متر و پهنای يک متر و آبدهی حدود 7 ليتر در دقيقه است. آب اين حوضچه از شمال باختری آن خارج شده و در مجرای باريكی سرازير می شود. مظهر دوم يك حوضچه مربع شكل به ابعاد 5/2 متر و عمق حدود يك متر است كه اطراف آن را سنگ چين كرده اند. بررسی و آزمايش آب دو چشمه نشان می دهد كه آب آن ها در رديف آب های معدنی سولفاته كلسيک گرم است.

 

چشمه آب گرم ابدال زنجان

 

چشمه آب گرم روستای ابدال در جنوب باختری جاده زنجان - تبریز و در محدوده شهرستان زنجان واقع شده است. این چشمه كه در ارتفاعات ابدال قرار گرفته، دارای خاصیت های درمانی و دارویی است و مورد استقبال اهالی و مسافرین عبوری منطقه قرار می گیرد.

 

چشمه های گرماب خدابنده

 

این چشمه ها كه در جنوب خاوری شهر قيدار و در روستای گرماب واقع شده اند، جلوه توريستی و زیبایی به روستای باستانی گرماب بخشیده اند. این چشمه ها مورد استفاده اهالی و بازدیدکنندگان از منطقه قرار می گیرند.

 

چشمه آب معدنی الله بلاغی طارم

 

چشمه آب معدنی الله بلاغی در نزديكی روستای ماهان، در محدوده شهرستان طارم واقع شده است و به مصارف دارویی و درمانی اهالی منطقه و مراجعان از نقاط دیگر می رسد.

 

آبشار شارشارزنجان

 

آبشار شارشار تنها آبشار شناخته شده در سطح شهرستان است که در منطقه تهم، در شمال باختری شهر زنجان واقع شده است. اين آبشار كه به طرز بسیار زیبایی در میان سنگ های صخره ای قرار گرفته است، حدود 5 کیلومتر با دریاچه مصنوعی سد تهم فاصله دارد و دسترسی به آن با یک کوهنوردی یک ساعته امکان پذیر است.

 

 

دریاها، سدها، جزیره هاو تالاب ها استان زنجان

 

 در شمال باختری شهر زنجان و پشت سد خاکی تهم يك دریاچه مصنوعی به وجود آمده است كه به تازگی و به منظور تامین آب مردم شهر زنجان تاسیس شده است که امروزه به یکی از تفریح گاه های طبیعی بزرگ و معروف منطقه تبدیل شده است.

 

دریاچه سد تهم

در شمال باختری شهر زنجان و پشت سد خاکی تهم يك دریاچه مصنوعی به وجود آمده است كه مسیر دسترسی آن از انتهای خیابان شهید دستغیب و حدود 11 کیلومتر بالاتر از آن می باشد. این دریاچه که به تازگی و به منظور تامین آب مردم شهر زنجان تاسیس شده است، در حال تبدیل شدن به محل پرورش ماهی و یکی از گردش‌گاه های اصلی مردم است.

 

 

کوه ها، غارها، دشت ها،دره هاو جلگه ها استان زنجان

 

زنجان يک استان كوهستانى است كه مطالعه ارتفاعات متعدد آن اطلاعات زیادی به دست می دهد. شهرها و روستاهاى این استان؛ در دامنه ها و دشت هاى بين رشته كوه ها قرار گرفته اند و اغلب با آب هایی که از این کوه ها جاری می شوند، آباد شده اند. رشته كوه هاى محدوده استان زنجان از نظر زمان پيدايش به دوران سوم زمين شناسى منسوب مى شوند كه فرسايش دوران چهارم سبب تغيير چهره آن ها شده است. جهت و امتداد عمومى كوه هاى استان، شمال باخترى ، جنوب خاوری و در بعضى نقاط خاوری ، باختری است. اين استان به طور متوسط حدود 1500 متر از سطح دريا ارتفاع دارد. پست ترين نقطه داخل آن با ارتفاع 300 متر در منطقه طارم و بلندترين قله آن با ارتفاع بيش از 3000 متر در كوه هاى تخت سليمان در ارتفاعات شهرستان ماه نشان واقع شده است. حدود60 درصد از ارتفاعات منطقه در شهرستان زنجان، طارم و ماه نشان قرارگرفته اند و برخى از ارتفاعات مهم نيز در شهرستان هاى ابهر و خرم دره واقع شده اند. ارتفاعات بيش از 3000 متری منطقه در باخترى ترين بخش استان (شهرستان ماه نشان) قرار گرفته است. قيز قالاسى با ارتفاع 3214 متر در بخش انگوران شهرستان ماه نشان واقع شده و از بلند ترين قله هاى استان زنجان به شمار می آيد. بيش از 274 كوه در استان زنجان شناسايى شده اند كه قسمتى از اين ارتفاعات به طور سلسله وار دامنه های حاصلخيزی دارند. تركيب قرار گرفتن آن ها عبارتند از:
رشته شمالى (رشته كوه هاى البرز) كه در قسمت شمال رودخانه قزل اوزن قرار گرفته، جهت خاوری ، باختری دارد و كوه هاى مهم آن از خاور به باختر عبارتند از: كوه هاى طالقان، سيالان و الموت. مرتفع ترين نقطه اين رشته كوه تخت سليمان به ارتفاع 4400 متر است که دارای يخچال طبيعى نيز است. رشته ديگر موازى با رشته اول و در قسمت جنوبى رودخانه واقع شده و خط الراس آن حد طبيعى طارم، زنجان و ابهر را تشكيل می دهد.
رشته سوم تقريباً موازى رشته دوم و در جنوب شهر زنجان كشيده شده كه خط الراس آن حد طبيعى قيدار با بخش حومه زنجان و ابهر محسوب مى شود. رشته چهارم تقريباً موازى با رشته سوم، بين دهستان هاى ايجرود، سجاس رود، قشلاقات و شهرها واقع شده و به كوه ققدارمعروف است. رشته پنجم در قسمت باختری شهرستان زنجان و موازى با رودخانه قزل اوزن واقع شده و جهت آن از جنوب خاوری به شمال باختری كشيده شده است. خط الراس آن حد طبيعى تكاب و همدان بوده و اين رشته بين زنجان و ميانه به قافلانكوه مشهور است. قافلان كوه كوه جوانی است که در دوران سوم زمين شناسی به علت فشارهای زیر زمینی به وجود آمده است. اين كوه به علت واقع شدن در جنوب و جنوب خاوری ميانه و هم چنين جريان داشتن رود قزل اوزن در خاور آن دارای اهميت ويژه ای است. اين کوه با ارتفاع 1535 متر در محدوده شهرستان ميانه بخش مركزی، دهستان قافلان كوه باختری و در 9 كيلومتری جنوب خاوری مركز شهرستان ميانه واقع شده است. در حد فاصل کوه های متعدد استان زنجان، دشت ها و دامنه ها واقع شده اند. دشت های منطقه كه در پایین ارتفاعات قرار گرفته و غالباً رودخانه ای در آن ها جریان دارد، از مهم ترین مکان های استقرار اجتماعات انسانی استان به شمار می آیند. براساس مطالعات طرح جامع آب كشور، دشت هاى استان زنجان به 7 دشت زنجان، سلطانیه، ابهر، خرم دره، گرماب، زری آباد، گل تپه، سجاس، حلب، ماه نشان، انگوران، دندى، قیدار و طارم علیا تقسيم شده اند.

 

گردشگری جغرافيايی (ژئوتوریسم) استان زنجان

 

امروزه شاخه جدیدی از اکوتوریسم منشعب شده است که ژئوتوریسم یا گردشگری زمین شناسی نام دارد. ژئوتوریسم با تکیه بر پدیده های زمین شناسی به موضوع گردشگری می پردازد. دیدن انواع فرسایش های آبی، بادی، شیاری، خندقی و... بازدید از گسل ها، غارنوردی و دیدن پدیده های استالاگتیتی و استالاگمیتی از دیدگاه زمین شناسی، بازدید ازلایه بندی های مشخص روی ارتفاعات، مشاهده چین خوردگی ها و مخروط افکنه و واریزه ها و... قسمتی از فعالیت های مربوط به ژئوتوریسم را تشکیل می دهد. این نوع گردشگری تا حدودی علمی بوده و برای مناطقی چون استان زنجان که از زمین شناسی دیرینه ای برخوردار است، بسیار مفید به نظر می رسد. با توجه به تازه بودن اين مقوله، تا کنون در این زمینه اقدامات خاصی در استان انجام نشده است ولی با توجه به بستر متنوع زمین شناسی در استان زنجان این شاخه از اکوتوریسم به راحتی می تواند در این منطقه توسعه پیدا کند.
استان زنجان به لحاظ زمين شناسى داراى قدمت زيادى است. در نواحى مختلف استان مى توان آثارى را از تمام دوران هاى زمين شناسى مشاهده كرد. جوان ترين يافته هاى زمين شناسى در منطقه زنجان را می توان در ارتفاعات مشرف به رودخانه قزل اوزن و شعب آن پیدا کرد كه به اواخر دوران سوم زمين شناسى تعلق دارند. قدیمی ترین تشکیلات منطقه متعلق به 335 میلیون سال پیش در کوه های زنجان جنوبی و رشته کوه های شمال باختری نمایان است. سن رشته كوه هاى جنوبى شامل كوه هاى جهان داغ و ملاداغ و رشته كوه هاى سلطانيه و كوه دميرلو تا بلندى هاى شمال رود قزل اوزن كه متعلق به دوران اول و دوم زمين شناسى هستند 125 تا 335 ميليون سال تعیین شده است. اين كوه ها بيش تر از سنگ هاى شيل و آهک هاى كرتاسه تشكيل شده اند. رشته كوه هاى زنجان شمالى (كوه هاى ذاكر، قاجار و قرل جا) از سنگ هاى گرانيت متعلق به دوره ژوراسيک از دوران دوم زمين شناسى و با قدمت 125 ميليون سال تشكيل شده اند. تقريبا بقيه رشته كوه هاى زنجان شمالى متعلق به اوايل دوران سوم زمين شناسى با قدمت 60 ميليون سال هستند و از سنگ هاى شيل، بازالت و سنگ هاى ماسه اى تشكيل شده اند. كهن ترين تشكيلات استان زنجان را سنگ هايى كه كمى دگرگون شده اند (شيست انگوران) و شيل هاى سبز غير دگرگونى متعلق به تشكيلات كهر و هم چنين گرانيت سفيد رنگ اسيدى با عنوان گرانيت تشکیل می دهند که روى هم رفته مجموعه ی پى سنگ پركامبرين ناحيه زنجان را به وجود می آورند.

 

پوشش گیاهی استان زنجان

 

در كوه هاى سلطانيه حدود 2000 متر سنگ هاى ماسه اى، شيلى و دولوميتى به نام گروه اينفراكامبرين (بين كامبرين و پالئوزوئيک) قرار دارند كه به ترتیب از پايين به بالا تشكيلات بايندر، سلطانيه، باروت و زاگون را شامل می شود. سازند زاگون به ضخامت 600 متر (ماسه سنگى) به تشكيلات لالون ختم مى شود كه سن كامبرين زيرين را دارد. سازند زايگون (زاگون) در سنگ هاى شيلى ، ماسه اى دانه ريز و شيل هاى رسى تا سيلتى تشكيل شده و ضخامت آن در نزديكى روستاى غزوات (جنوب و جنوب باخترى روستاى بايندر) بالغ بر 270 متر است كه به علت سست بودن این سازند، به سرعت فرسايش يافته و تيپ دره اى پيدا كرده است. اين نقاط اغلب توسط رسوبات آبرفتى جوان پوشيده شده است و در نواحى چپقلو و قانلى سازندهاى زاگون و لالون از همديگر تفكيک پذير نيستند.
سازند لالون با ضخامت 500 متر از ماسه سنگ هاى ‌‌‌‌آرگوزى (كه ميزان ذرات كانى فلدسپات در آنها بالاست) با سيمان سيليسى به رنگ ارغوانى با چينه بندى چليپايى، تركيب يافته است. به نظر مى رسد كه سازند لالون نتيجه ويرانى يک توده گرانيتى بزرگ و يا سنگ هاى دگرگونى قديمى باشد زيرا در آن كانى هايى مانند آپاتيت و گرونا نيز ديده شده است. بعد از سازند لالون، سازند ميلا به ضخامت 500 متر به سن كامبرين ميانى تا اردويسين قرار دارد كه اين سازند شامل لايه هايى از سنگ هاى زير است.

- کوارتزيت قاعده اى به رنگ سفيد تا خاكسترى روشن که در گذشته جزو سازند لالون باعنوان كوارتزيت فوقانى به حساب می آمده و درحال حاضر براى صنعت شيشه سازى در حال بهره بردارى است.

- دولوميت خاكسترى تيره تا سياه، همواره با لايه هاى نازكى از دولوميت مارنى

- دولوميت و آهک دولوميتى

- آهک متبلور به رنگ قرمز روشن و خاكسترى

- آهک خاكسترى با ميان لايه هايى از دولوميت از روى فسيل هاى تريلوبيت، سن اين سازند در كوه هاى سلطانيه، كامبرين ميانى تا بالايى تعيين شده است.

در محدوده استان زنجان سنگ های سیلورین و دونین زیرین شناخته نشده و سنگ آهک های دونین بالایی و کربونیفر زیرین به چند مظهر در کوه های تالش محدود می شوند. ماسه سنگ و شيل هاى اوايل پرمين (سازند دورود به ضخامت 100 متر) و سنگ آهک سازند روته (به ضخامت 200متر) متعلق به پرمين بالايى به صورت دگرشيبى بر روى سنگ هاى قديمى قرار دارند. سازند هاى دورود و روته كه مربوط به پالئوزوييک فوقانى است در كوه هاى سلطانيه رخنمون داشته و از كوارتزيت، ماسه سنگ و شيل هاى ارغوانى و آهک هاى خاكسترى تيره ضخيم لايه تشكيل شده است. ضخامت سازند دورود 130 متر و سازند روته به علت فرسايش قبل از لياس (اشكوب تحتانى ژوراسيک با 195 ميليون سال سن) داراى ضخامت هاى بسيار متغيرى است و حداكثر تا 200 متر اندازه گيرى شده است.
قديمی ترين سنگ های جنوب باخترى زنجان شيل ها و آهک هاى كرتاسه هستند. ائوسن به طور عمده از سنگ هاى آتشفشانى با ضخامت زياد و نهشته هاى توفى (تشكيلات كرج) تشکیل یافته است. اين سنگ ها در محل هايى با سنگ هاى كم ضخامت آهكى (تشكيلات زيارت) و كنگلومراى پلى ژنتيک پى (تشكيلات فجن) همراه بوده و با دگرشيبى بر روى تشكيلات قديمى تر قرار مى گيرند. گرانيت ها و گرانوديوريت هاى اواخر ائوسن يا اليگوسن چندين توده نفوذى وسيع در ائوسن و تشكيلات قديمى تر به وجود آورده اند.کوه های رنگی منطقه ی ماه نشان در استان زنجان نیز یکی از زیباترین چشم اندازهای ژئومورفولوژی این ناحیه به شمار می آید.

 

 

حیات وحش و مناطق حفاظت شدۀ استان زنجان

 

حيات وحش يک كشور نيز مانند ديگر ذخاير طبيعى از ارزش هاى زيادى برخوردار است و داراى منافع و اهميت هاى خاص خود مى باشد. جانوران يک منطقه ضمن ايجاد تعادل طبيعى و بيولوژيک در آن منطقه از ارزش هاى علمى و تفريحى زيادى نيز برخوردار هستند.
استان زنجان به دليل تنوع زیاد آب و هوایی و وجود اكوسيستم هاى ويژه در منطقه و ارتباطات بيولوژيكى آن با استان هاى هم جوار ازغناى حيات وحش خوبى برخوردار است. در اين استان انواع پستانداران، پرندگان، خزندگان، آبزيان، دوزيستان، حشرات و بندپايان يافت مى شوند. البته در گذشته اى نه چندان دور، تنوع گونه ها و وضعيت جمعيت جانورى اين منطقه تا اندازه اى بوده كه يكى از مناطق مهم ايران در زمينه حيات وحش به شمار مى آمده است. در 30 سال گذشته روند تخريب ها و دگرگونى هاى انجام شده در قلمروهاى زيستگاهى به تدريج كاهش جمعيت وحوش را به دنبال داشته است به خصوص در10 سال اخير سير قهقرايى شديدی در ميزان جمعيت جانوران منطقه مشاهده می شود. گونه هاى جانورى كه در مناطق كوهستانى و سخت گذر و به دور از مکان های دسترسى انسان زندگى مى كنند، مانند منطقه سرخ آباد و طارم عليا دگرگونى چندانى نيافته اند ولى از بين رفتن گونه يوزپلنگ و مشاهده نشدن آن در 20 سال گذشته در دشت قزوين و سطح استان زنجان و به حد صفر رسيدن هزاران راس جمعيت آهو در نقاط مركزى و خاورى استان، نشانه يک روند نزولى براى اين منابع طبيعى و زنگ خطرى براى همه دوست داران طبيعت و حيات وحش است. در ايران تا كنون حدود 151 گونه از پستانداران شامل 140 گونه در خشكى و 11 گونه در آب، شناسايى شده است. در حال حاضر بيش از 37 گونه از پستانداران، 110 گونه از پرندگان، 13 گونه از آبزيان، 32 گونه از خزندگان و 7 گونه از دوزيستان و تنوع بسيار زيادى از حشرات، حيات وحش استان زنجان را تشكيل مى دهند. از انواع پستانداران منطقه می توان به موارد زير اشاره كرد. گوسفند وحشى كه به نرآن قوچ و ماده آن ميش گفته مى شود، در كوهستان ها زندگى مى كند و بيش تر در قسمت هاى جنوب باخترى و كوهپايه اى جنوبى استان، البرز مركزى و در منطقه انگوران يافت مى شود. بز وحشى يا بز كوهى با نام محلى پازن در سطح استان و بيش تر در كوهستان هاى شمالى به خصوص در نواحى طارم و در باختر استان در نواحى انگوران و ماه نشان ديده شده اند. يوزپلنگ كه سريع ترين حيوان جهان است و مى تواند با سرعتى معادل 110 كيلومتر در ساعت حركت كند، بيش تر در زمين هاى باز و تپه اى كم ارتفاع و ميان بوته زارها زندگى مى كند. امروزه متاسفانه به دليل به هم خوردن چرخه غذايى مدت زيادى است كه هيچ يوزپلنگی در سطح استان مشاهده نشده است. پلنگ در نقاط جنگلى كوهستان ها و تا ارتفاع 3500 مترى ديده مى شود و پراكندگى آن در سطح استان بيش تر در اطراف طارم و كوه قافلان است. متاسفانه به علت عدم توجه از شمار اين حيوان ارزشمند روز به روز كاسته مى شود. آهو با نام محلى جيران از ديگر پستانداران با ارزش منطقه است كه زيستگاه عمده آن را دشت های سهرين و سارمساقلو تشکیل می دهد. آن چه كه در مورد اين گونه اهميت دارد اين است كه تمام زيستگاه هاى شمال باختر كشور يعنى دشت مغان و دشت هاى آذربايجان خاورى و باخترى از وجود اين حيوان تهى شده ولى در سطح استان زنجان از گونه هاى غالب به شمار آمده و اهميت زيادى دارد.
گربه وحشى معروف به اروپايى معمولا در جلگه ها و زمين هاى سبز و كم ارتفاع زندگى مى كند و پراكندگى آن در سطح استان زنجان بيش تر در اطراف انگوران و ابهر است. سياه گوش بيش تر شبيه گربه وحشى اروپايى است و تا ارتفاع 2500 مترى كوهستان ها ديده مى شود و از نظر پراكندگى در منطقه انگوران و طارم ديده شده است. خوک وحشى يا گراز با نام محلى دونقوز يا دووز، بيش تر در جنگل هاى پست و بيشه زارها زندگى كرده و پراكندگى آن در سطح استان به خصوص در انگوران و طارم زياد است. كفتار نيز معمولا در منطقه طارم وانگوران يافت مى شود. همستر خاكسترى نيز در سطح استان و به خصوص در اطراف شهر زنجان پراكنده شده است. گوركن با نام محلى پورسوخ كه در شرايط مختلف زيست، مانند دره هاى تنگ و جلگه ها و زمين هاى نيمه بيابانى و كوهستانى زندگى مى كند، بيش تر در اطراف شهر زنجان ديده مى شود. سمور(با نام محلى دله) كه در ايران بسيار كمياب بوده و بيش تر در جنگل ها و در ميان گياهان انبوه زندگى مى كند، اين نوع سمورها ماهيان بيمار و ضعيف رودخانه ها را صيد كرده و دسته هاى ماهيان را از سرايت بيمارى مصون مى دارند. شنگ (با نام محلى سوايتى) از خانواده سمور است كه در اطراف رودخانه هاى استان زنجان فراوان است. خرس قهوه اى در تمام سطح استان و بيش تر در كوهستان هاى طارم و ماه نشان و به خصوص در منطقه حفاظت شده انگوران يافت مى شود. شغال در اطراف شهرستان طارم و مناطق شمال خاور استان ديده شده است، موش دو پاى پنج انگشتى از تيره موش هاى جهنده بيش تر در تپه ماهورهاى استان وجود دارد. خفاش با نام محلى كوراشپلک كه در سطح استان و به خصوص ناحيه سرچم زنجان به وفور يافت مى شود، بيش تر در غارها و شكاف ديوارها ديده مى شود. خارپشت برانت (با نام محلى سيچان) در كوهپايه ها، زمين ها، كشتزارها و باغ های استان زندگى مى كند. خارپشت گوش بلند نيز كه تعداد آن در سطح استان كم است، بيش تر در كشتزارها و باغ هاى ميوه زندگى مى كند. برخى ديگر از انواع پستاندارانى كه در سطح استان زنجان مشاهده و شناسايى شده اند عبارتند از: كلاهو، سنجاب زمينى (با نام محلى گوركان) از تيره سنجاب ها، تشى، گربه تيغى و جوجه تيغى (با نام محلى كيرپى). ديگرگونه هاى پستانداران اين استان عبارتند از: پلنگ موش يا عروس موش، دله عروسک، روباه، گرگ، خرگوش، موش مغان، موش آبى و موش كور، راسو، سمور سنگى، رودک، رودک عسل خوار، گربه دشتى، گراز، قوچ و ميش ارمنى، قوچ و ميش البرزى، موش دو پاى كوچک، موش دو پاى پنج انگشتى، موش صحرايى، موش قهوه اى، موش خانگى، خارپشت اروپايى، خارپشت گوش بلند، خفاش مقبره اى، خفاش نعل اسبى كوچک، خفاش نعل اسبى بزرگ، خفاش گوش موش موچك، خفاش گوش بلند و خفاش بال بلند که تقریباً در تمام نواحی استان زندگی می کنند.
گونه هاى مختلفى از پرندگان در استان زنجان زندگى مى كنند كه برخى بومى، برخى مهاجر ساكن و برخى ديگر مهاجر عبورى هستند. گونه هايى كه تا كنون در اين استان شناسايى و مشاهده شده اند، عبارتند از: كشيم، پليكان، باكلان، بوتيمار، بوتيمار كوچک، حواصيل خاكسترى، حواصيل ارغوانى، اگرت بزرگ، اگرت كوچک، اگرت ساحلى، لک لک سفيد، لک لک سياه، فلامينگو، غاز خاكسترى، غاز پيشانى سفيد، قو، آنقوت، تنجه، اردک كله سبز، خوتكا، اردک اره اى، فيلوش، خوتكاى سفيد، اسكوتر بال سفيد، اسكوتر سياه، عقاب ماهيگير، كوركور، عقاب دريايى پالاس، طرلان، قرقى، سارگپه، عقاب تالابى، عقاب دشتى، سنقر گندم زار، سنقر دريايى، ترمتاى، ليل، عقاب طلايى، كركس، همه، دال سياه، دال، دليجه، كبک درى، كبک، تيهو، كبک چيل، بلدرچين، درنا، زنگوله بال، هوبره، يلوه حنايى، چنگر نوک سرخ، چنگر، بلدرچين بوته اى، سليم طوقى، خروس كولى، ابيا، چوب پا، جاخ لق، گلايول بال سياه، كاكايى سرسياه، پرستوى دريايى نوک كلفت، كوكر شكم سياه (باقرقره)، كبوترجنگلى، فاخته، كبوتر چاهى، ياكريم، قمرى معمولى، كوكو، شاه بوف، جغد ماهى خوار، مرغ حق، جغد كوچک، شبگرد دشتى، شبگرد معمولى، باخورک معمولى، سبزقبا، زنبورخوار معمولى، زنبورخوار گلو خرمايى، هدهد، داركوب سياه، داركوب سبز، داركوب خال دار بزرگ، داركوب باغى، پرستو، چكاوک گندمزار، چكاوک كاكلى، چكاوک طوقى، پيت صحرايى، دم جنبانک ابلق، سنگ چشم پشت سرخ، پرى شاهرخ، سار، زاغ نوک سرخ، زاغ نوک زرد، زاغي، كلاغ گردن بور، كلاغ سياه، كلاغ ابلق، غراب، بلبل، طرقه كوهى، توكامى باغى، چرخ ريسک بزرگ، گنجشک معمولى، گنجشک خاكى، سهره سبز و زرده پر سرسياه. انواع گونه هاى خزندگان در سطح استان به فراوانى وجود دارند. برخى از انواع اين خزندگان عبارتند از: افعى يا گرزه مار، افعى زنجانى، افعى البرزى، افعى قفقازى، افعى پلنگى، افعى شاخدار، افعى تكابى، نيرمار، يله مار، مار جعفرى، ماركرمى شكل، كورمار، كورمار دشتى، مار آتشى، مار سياه سوجه، مار آبى، مار چيلر، قمچه مار، مار گرگى، مار قيطانى، مار دشتى، مار شترى، مار پلنگى، مار درختى، مارمولک، سوسمار، سمندر معمولى، سمندر زرد، سمندر سبز، آفتاب پرست و لاک پشت. در سطح استان زنجان در رودخانه ها و درياچه ها و آب هاى استان، ماهيان زيادى زندگى مى كنند. از جمله زيستگاه های آنان رودخانه قزل اوزن مهم ترين رودخانه استان است كه گونه هاى مختلف ماهيان را در خود جای داده است. برخى از مهم ترين انواع ماهيان اين استان عبارتند از: ماهى اسپله كه بيش تر در رودخانه قزل اوزن و قسمتى از سفيد رود به فراوانى يافت مى شوند. ماهى كپور در رودخانه قزل اوزن به حالت وحشى و در درياچه هاى مصنوعى پشت سدها به صورت پرورشى و به فراوانى يافت مى شوند. اردک ماهى نيز از ديگر انواع آبزيان منطقه است كه در معرض خطر انقراض نسل قرار دارد و در سال هاى اخير تعدادى از اين نوع ماهى از تالاب آب كنار به زيستگاه هاى استان آورده شده است. سس ماهى، ماهى سوف معمولى، ماهى زرد پر، مشک ماهى، بز ماهى، ماهى كولى سياه، ماهى كولى سفيد، سيم، قزل آلاى خال قرمز سرسنگبان، آمور (پرورشى)، فيتوخاک يا سرگنده و كپوراسراييلى (پرورشى) نيز از ديگر آبزيان موجود در استان زنجان هستند. قورباغه قهوه اى، قورباغه سبز، قورباغه غير حقيقى كوچک سبز، قورباغه غيرحقيقى پشت قهوه اى، وزغ خاكسترى كوچک درختى، وزغ خالدار قهوه اى و خرچنگ، گونه هاى دوزيستان استان زنجان را تشكيل می دهند. انواع حشرات و بند پايانى كه در استان زنجان شناسايى و مشاهده شده اند، عبارتند از: پروانه، پروانه پر طاووس گلابى، پروانه يا كرم خراط، پروانه (كرم برگ خوار چغندر)، زنبور خرمايى، زنبور زرد چهار خط، زنبور زرد سه خط، زنبور سياه كركى، زنبور عسل وحشى، عقرب سياه، عقرب زرد، عقرب كوچک، رطيل، عنكبوت سبز، عنكبوت زرد، عنكبوت سفيد، كنه دو نقطه اى گياهى، كنه چهار نقطه اى گياهى، كنه حيوانى، كنه قرمز، كنه چونجوار، كرم خاكى، كرم ساقه خوار برنج، كرم ساقه خوار ذرت، هزار پا، كفشدوزک نارنجى، كفشدوزک سياه، مورچه معمولى، موريانه، مورچه بزرگ، ملخ دريايى ، صحرايى، ملخ مراكش، ملخ مصرى، ملخ ايتاليايى، سوسک سياه باريک، سوسک سياه شاخدار، سوسک گياه خوار بزرگ، سوسک مصرى، سوسک زرد آلمانى، سوسک صدفى گرد، گل گردان (تپاله غلطان)، سوسک انبارى، زردآلو رسونک، سوسک خالدار رسونک، جيرجيرک، جيرجيرک سياه صحرايى، آب دزدک، پشه آنوفل، پشه معمولى، پشه ريز، مگس معمولى، خرمگس، مگس، مگس چغندر، مگس خربزه، مگس نيش دار، سنجاقک، زنجره، سن قهوه اى گندم، سن كدو، سن سبز، شيخک، شپش، شپشک آردآلود، شپشک واوى سيب، شپشک بنفش زيتون، شپشک نخودى، كک، كک سياه ريز، تريپس گندم، تريپس چغندر، شته سبز، شته سياه، شته پنبه اى، سرخرطومى يونجه و سرخرطومى گلابى. سازمان محیط زیست استان زنجان مناطقی را با عنوان مناطق حفاظت شده تعيين كرده است که این مناطق از لحاظ وجود گونه های جانوری و فلور گیاهی دارای ارزش های زیست محیطی هستند. منطقه حفاظت شده سرخ آباد، انگوران و منطقه شکار ممنوع خراسانلو، سه منطقه حفاظت شده استان هستند که هر یک مساحتی حدود 120 هزار هکتار دارند. كليه مناطق دشتى، كوهستانى، تالاب ها و رودخانه هاى مناطق مختلف استان بجز 3 منطقه ياد شده، براى شكار انواع پرندگان، خرگوش و گراز آزاد است و شكارچيان بومى و غير بومى مى توانند از آن ها استفاده نمايند.
مناطق مختلف استان برای شکار انواع چهارپایان و پرندگان مناسب است ولی مناسب ترین قسمت استان برای شکار انواع جانوران، شمال خاوری استان و شهرستان طارم است که معمولاً شکارچیان در تاریخ ها و فصل های مجاز می توانند در این مناطق به شکار بپردازند. تاريخ هاى مجاز شكار در استان زنجان، از اول شهريور تا اول بهمن ماه هر سال براى شكار كبک از اول مهر تا اسفندماه، هر سال برای شكار مرغابى از پانزدهم آذر تا آخر بهمن ماه و هر سال برای شكار كل، بز، قوچ و ميش آزاد است. برخى از انواع جانوران از جمله فلامينگو، قو، درنا، بازهاى شكارى، كبک درى و آهو نيز در سطح استان وجود دارند كه از گونه هاى حفاظت شده استان به شمار آمده و شكار آن ها در هر شرايطى ممنوع است. مناطق حفاظت شده استان زنجان زیر نظر سازمان حفاظت از محیط زیست استان اداره می شوند و زیستگاه جانوران و گونه های کمیاب گیاهی هستند که دارای ارزش های بیولوژیکی است.

 

مناطق توریستی-  طبیعی خاص استان زنجان

 

منطقه ی زیبای طارم، چمن با ارزش سلطانیه، شکارگاه ها و مناطق حفاظت شده ی استان، دره ها و دربندهای ییلاقی منطقه، سواحل زیبای رودخانه قزل اوزن، چشمه های متعدد آب گرم، منطقه ییلاقی گاوازنگ، کناره های سد تهم، کوه های منطقه ی ماه نشان، روستاهای صخره ای و طبیعی استان زنجان و مناطق حفاظت شده ی این ناحیه برخی از مناطق توریستی- طبیعی استان زنجان هستند که برای گسترش گردشگری طبیعی مناسب به نظر می آیند.

زنجان از نظر یک پادشاه اسپانیائی در قرن چهاردهم میلادی

زنجان از نظر یک پادشاه اسپانیائی در قرن چهاردهم میلادی

شهر زنجان‌ به‌ لحاظ‌ دارا بودن‌ شرايط‌ ويژه‌ جغرافيايي، وقايع‌ و حوادث‌ تاريخي‌ بسياري‌ را از سرگذرانيده‌ و ضربات‌ مهلكي‌ را برپيكر خود تحمل‌ كرده‌ است.سفير پادشاه‌ اسپانيا كه‌ در قرن‌ 14 ميلادي‌ منطقه‌ را بازديد كرده‌ بود درباره‌ زنجان‌ نقل‌ كرده‌ است: «در شب‌ هنگام‌ به‌ محلي‌ رسيديم‌ كه‌ به‌ زنجان‌ معروف‌ است‌ و بيشتر قسمتهاي‌ اين‌ شهر غيرمسكون‌ است‌ اما مي‌گويند كه‌ درگذشته‌ اين‌ شهر يكي‌ از بزرگترين‌ شهرهاي‌ ايران‌ بوده‌ است.اين‌ شهر در دشتي‌ در ميانه‌ دو كوه‌ بلند كه‌ خالي‌ از جنگل‌ هستند قرار دارد. ما ديديم‌ كه‌ حصار شهر ديگر قابل‌ تعمير نيست‌ اما در داخل‌ حصار هنوز خانه‌ و مساجد بسياري‌ همچنان‌ استوار و برپا بودند. در خيابانهاي‌ آن‌ نهرهايي‌ مي‌گذشت‌ اما همه‌ آنها اينك‌ خشك‌ و بي‌ آب‌ هستند. مي‌گويند زنجان‌ در گذشته‌ محل‌ اقامت‌ داريوش‌ و مقر سلطنت‌ او بوده‌ و از همين‌ شهر سپاه‌ خود به‌ جنگ‌ اسكندر رفته‌ است.سابقه‌ تاريخي‌ شهر زنجان‌از جمله‌ شرايطي‌ كه‌ فلسفه‌ وجودي‌ شهر زنجان‌ را در منطقه‌ تبيين‌ و توجيه‌ مي‌كند وجود راه‌ ارتباطي‌ فلات‌ مركزي‌ ايران‌ به‌ آذربايجان‌ در منطقه، حاكم‌ بودن‌ شرايط‌ مناسب، وجود اراضي‌ سطح‌ با شيب‌ 2 د رصد در منطقه‌ كوهستاني‌ و بالاخره‌ لزوم‌ مركز مبادلاتي‌ توليدات‌ كشاورزي، دامپروري‌ و صنايع‌دستي، حداقل‌ 65 محوطه‌ تاريخي‌ در حوزه‌ نفوذ شهر زنجان‌ (استقرارهاي‌ حوزه‌ زنجان‌ رود) است‌ كه‌ ايجاد و گسترش‌ اين‌ شهر را بيش‌ از پيش‌ تاييد مي‌كند. بررسي‌ ساختار اقتصادي‌ شهر در گذشته‌ كه‌ برمبادله‌ توليدات‌ كشاورزي‌ و ارائه‌ خدمات‌ متقابل‌ به‌ روستاهاي‌ حوزه‌ نفوذ بويژه‌ ايلات‌ پنج‌ گانه‌ مستقر در منطقه‌ بوده‌ است‌ مي‌رساند كه‌ اين‌ پديده‌ در شكل‌ گيري، رشد و محله‌ بندي‌ آن‌ عامل‌ تعيين‌ كننده‌ است.شهر در سال‌ 24 هجري‌ قمري‌ به‌ دست‌ يكي‌ از سرداران‌ عرب‌ تخريب‌ شده‌ است. قبرستان‌ شهر در جنوب‌ شرقي‌ محل‌ استقرار و در داخل‌ شهر منطبق‌ برخيابان‌ امام‌ تا فدائيان‌ اسلام‌ بوده‌ است.در احياء مجدد و گسترش‌ آن‌ در اوايل‌ دوره‌ اسلامي‌ شهر اندكي‌ به‌ طرف‌ غرب‌ استقرار نخستين‌ كه‌ امروزه‌ منطبق‌ برخيابان‌ استانداري‌ است‌ كشيده‌ شد. اين‌ شهر براي‌ بار دوم‌ در پاييز سال‌ 628 هجري‌ قمري‌ در فتنه‌ مغول‌ تخريب‌ شده‌ و شدت‌ آن‌ به‌ حدي‌ بود كه‌ شهر براي‌ مدتي‌ از قيد حيات‌ ساقط‌ شد. انتخاب‌ سلطانيه‌ به‌ پايتختي‌ در دوران‌ ايلخاني‌ و گسترش‌ شهر مزبور در ايام‌ حكومت‌ غاران‌ خان‌ در مرو در شهر شدن‌ زنجان‌ عامل‌ تعيين‌ كننده‌ اي‌ بود.سلطانيه‌ پس‌ از برچيده‌ شدن‌ حكومت‌ ايلخاني‌ دليل‌ قاطعي‌ براي‌ توسعه‌ شهر زنجان‌ بوده‌ است.اين‌ شهر مجدداً توسعه‌ يافته‌ و از بخت‌ بد براي‌ بار سوم‌ در نيمه‌ دوم‌ قرن‌ هشتم‌ هجري‌ قمري‌ با يورش‌ وحشيانه‌ تيمور لنگ‌ مواجه‌ و پس‌ از قتل‌ عام‌ اهالي‌ به‌ طور كلي‌ با خاك‌ يكسان‌ شد. شهر زنجان‌ تا اواخر قرن‌ نهم‌ هجري‌ قمري‌ غيرمسكون‌ و مخروبه‌ بوده‌ است. در دوران‌ صفويه‌ كه‌ آرامش‌ نسبي‌ در منطقه‌ حاكم‌ بوده‌ شهر تجديد بنا شده‌ و مجدداً تكاپوي‌ حيات‌ در آن‌ آغاز شده‌ است.دوران‌ پيش‌ از تاريخ‌ تا دوران‌ آغاز ادبيات‌(هزاره‌ هفتم‌ تا اوايل‌ هزاره‌ سوم‌ قبل‌ از ميلاد)وقايع‌ مربوط‌ به‌ دوران‌ پله‌ ايستوسن‌ به‌ علت‌ كمي‌ اطلاعات‌ و مدارك‌ در منطقه‌ تاريك‌ و مبهم‌ است‌ و چگونگي‌ فرهنگ‌ دوران‌ موسترين‌ روشن‌ نيست. قديمي‌ ترين‌ آثار دوران‌ پيش‌ از تاريخ‌ كه‌ در اين‌ منطقه‌ مورد بررسي‌ و شناسايي‌ قرار گرفته‌ احتمالاً متعلق‌ به‌ فرهنگ‌ بردوستين‌ است‌ كه‌ با مشخصات‌ فرهنگي‌ كوچك‌ ابزار قابل‌ تشخيص‌ نيست‌ كه‌ براي‌ آن‌ تقريباً 30 هزار سال‌ قدمت‌ تعيين‌ شده‌ است. مشخص‌ ترين‌ مكان‌ زيستي‌ اين‌ فرهنگ‌ در غار تاريخي‌ گلجيك‌ شناسايي‌ شده‌ است‌ ولي‌ به‌ لحاظ‌ شرايط‌ جغرافياي‌ در صورت‌ بررسي‌ دقيق‌ احتمال‌ پيدايش‌ تعداد زيادتري‌ از زيستگاههاي‌ انساني‌ در دوره‌ پارينه‌ سنگي‌ بيشتر است.دوران‌ آغاز ادبيات‌ و دوران‌ تاريخي‌(اوايل‌ هزاره‌ سوم‌ تا اواخر هزاره‌ دوم‌ قبل‌ از ميلاد)با بررسي‌هاي‌ انجام‌ شده‌ در منطقه‌ از اين‌ دوره‌ آثار مطمئني‌ قابل‌ رويت‌ و ملاحظه‌ است‌ و منطقه‌ ايجرود مناسب‌ترين‌ محل‌ در اين‌ دوره‌ عرضه‌ مي‌كند. پراكندگي‌ استقرارهاي‌ مناسب‌ شهري‌ در هزاره‌ سوم‌ و دوم‌ پيش‌ از ميلاد منطقه‌ ايجرود واقع‌ در جنوب‌ غربي‌ شهرستان‌ زنجان‌ در 8 سايت‌ تاريخي‌ و ادامه‌ حيات‌ آن‌ تا هزاره‌ اول‌ قبل‌ از ميلاد حكايت‌ از شكوفايي‌ و تداوم‌ تمدن‌ فلات‌ مركزي‌ ايران‌ در اين‌ ناحيه‌ دارد. اين‌ آثار در روستاي‌ ضياآباد، آق‌كندگل‌ تپه، چايرلو، قلتوق‌ و اوغول‌ بيگ‌ تمركز و همزماني‌ مردمان‌ نخستين‌ منطقه‌ و ارتباط‌ دايمي‌ آنان‌ بيانگر فعل‌ و انفعالات‌ فرهنگي‌ و تمدني‌ ساكنان‌ منطقه‌ بوده‌ است. بدين‌ ترتيب‌ به‌ استناد مطالعات‌ و مشاهدات‌ اخير كه‌ مذكور افتاد نظريه‌ قطع‌ ادامه‌ تمدنهاي‌ فلات‌ مركزي‌ ايران‌ در دشت‌ قزوين‌ را منتفي‌ خواهد كرد.دوران‌ تاريخي‌ جديد(اواخر هزاره‌ دوم‌ پيش‌ از ميلاد تا اوايل‌ قرن‌ هفتم‌ ميلادي)بررسي‌ آثار و بقاياي‌ زيستي‌ منطقه‌ مورد بحث‌ در اواخر هزاره‌ دوم‌ قبل‌ از ميلاد و مطالعه‌ متون‌ تاريخي‌ و مطابقت‌ اين‌ دو ماءخذ، مسائل‌ دوران‌ تاريخي‌ را در اين‌ عصر عرضه‌ مي‌كند.در اين‌ باره‌ توضيحات‌ خاص‌ مكتوب‌ به‌ آن‌ صورت‌ وجود ندارد.دوران‌ اسلامي‌(از قرن‌ 7 تا 19 ميلادي‌ برابر با قرن‌ اول‌ تا 14 هجري)منطقه‌ جغرافيايي‌ زنجان‌ به‌ دست‌ برابن‌غازب‌ سردار مشهور عرب‌ اسلام‌ را پذيرفته‌ است.پس‌ از انقراض‌ حكومت‌ ايلخاني‌ به‌ دست‌ سربداران، منطقه‌ دچار فتنه‌ خانمانسوز تيمورلنگ‌ در قرن‌ نهم‌ هجري‌ شده‌ وتقريباً از قيد حيات‌ ساقط‌ شده‌ است. در اين‌ دوره‌ شدت‌ تخريب‌ و فقر به‌ حدي‌ است‌ كه‌ ادامه‌ حيات‌ تنها بر روي‌ تپه‌ها به‌ طور جزئي‌ ديده‌ مي‌شود.قسمت‌ اعظم‌ قرا، بخشها و شهرهاي‌ فعلي‌ با توجه‌ به‌ سيستم‌ فئودالي‌ تا اواخر قرن‌ 13 هجري‌ تكوين‌ و استقرار يافته‌ و ادامه‌ حيات‌ داده‌اند.

رودخانه قزل اوزن - انجمن خوئین

رودخانه قزل اوزن
 

رودخانه قزل اوزن علاوه بر اهمیت اقتصادی بالایی که دارد به دلیل پرآبی، زیبایی و طولانی بودن مسیر خود یکی از مهم ترین روخانه های زنجان است که در زمینه جاذبه های گردشگری نیز اهمیت زیادی دارد. به برکت آب فراوان باغ های زیبا و سرسبز بسیاری در مسیر این رودخانه به وجود آمده که منظره بسیار زیبایی به حومه شهر زنجان داده است به طوری که در تمام سفرنامه های جهانگردان و مستشرقین از این رودخانه و زیبایی و سرسبزی مناطق اطراف آن یاد شده است. مسیر رودخانه قزل اوزن یکی از مهم ترین گردشگاه های اهالی زنجان و مناطق اطراف آن یکی از باصفاترین استراحتگاه های مسافران مسیر شمال باختر کشور است. سفیدرود یا قزل اوزن یکی از مهم ترین، بزرگ ترین و مشهورترین رودخانه های ایران و یک رود دایمی به درازای 765 کیلومتر و شیب متوسط 3/0 درصد است که از آبخیزهای 30 کیلومتری شمال باختری سنندج، دهستان مارال (استان کردستان) سرچشمه می گیرد. ارتفاع سرچشمه این رودخانه 2300 متر و ارتفاع ریزشگاه آن 25- متر است. این رودخانه در ابتدای سرچشمه خود چم هانه گلان نام داشته و مسیر حرکت آن شمالی است. پس از طی کردن حدود 10 کیلومتر و مخلوط شدن با چندین رودخانه و ریزابه، به نام های خنجره، گومرش و چم بناسوره، با نام جدید قزل اوزن به سمت شمال خاوری متوجه می شود. به طور کلی سفیدرود یا قزل اوزن از استان های کردستان، زنجان، آذربایجان خاوری و گیلان عبور می کند. رودخانه قزل اوزن در مسیر خود ضمن مخلوط شدن با ریزابه های بسیار با پیچ و خم های متعدد از شهرستان سنندج خارج شده و به دهستان نجف آباد در محدوده شهرستان بیجار وارد می شود. پس از عبور از این دهستان در روستای زرده کمر با چم زر مخلوط می شود. در روستاهای قاسم آباد و علی آباد با رودخانه های یول کشتی و شوراب درهم آمیخته و متوجه خاور می شود. این رودخانه پس از پیمودن مسیری نسبتاً طولانی با خروج از شهرستان بیجار وارد محدوده شهرستان خدابنده (قیدار) می شود. در شهرستان خدابنده از دهستان قشلاقات افشارعبور می کند و با ریزابه های بسیاری از جمله شور، چسب و تلوار مخلوط شده و به روستای محمدآباد وارد می شود. در این روستا تغییر مسیر داده و به سمت شمال منحرف می شود. پس از دور زدن کوه شینه داغ و مخلوط شدن با رودخانه خوزان راه اتومبیل‌ رو زنجان - بیجار را قطع کرده، با رودخانه خویین مخلوط شده و رو به سوی شمال باختری به دهستان انگوران در محدوده شهرستان زنجان وارد می شود. در این ناحیه با رودخانه های لجام گیر و انگوران چای درهم آمیخته و پس از آن وارد شهرستان ماه نشان می شود. این رودخانه پس از وارد شدن به ماه نشان از مرکز این شهرستان عبور کرده و با رودخانه های دربند، قلعه چای و تلخه رود در هم آمیخته و به دهستان چایپاره وارد می شود. در این دهستان ابتدا با زنجان چای و سپس با آجی چای مخلوط شده و به شهرستان میانه از محدوده استان آذربایجان خاوری وارد می شود. در این قسمت مسیری را به موازات خط آهن تهران - تبریز می پیماید و در ایستگاه پل دختر وارد دره قافلانکوه می شود. در ادامه مسیر خود از چندین روستا در استان آذربایجان خاوری عبور می کند و با رودخانه گرمی و آرپاچای در شهرستان خلخال (در محدوده استان اردبیل) مخلوط می شود. با ورود به دهستان خورش رستم با رودخانه کندرچو و شاهرود مخلوط شده و به محدوده شهرستان طارم وارد می شود. در این شهرستان با رودخانه های آب بر، آب لار، آق روی چای و لوان چای مخلوط می شود و در نهایت به دریاچه سد سفید رود می ریزد. قزل اوزن پس از مخلوط شدن با رودخانه شاهرود به سفید رود تغییر نام داده، رو به سوی شمال خاوری جریان یافته و وارد محدوده شهرستان رودبار می شود. در این منطقه با ریزابه های متعدد بزرگ و کوچک درهم آمیخته و پس از عبور از دهستان رستم آباد به دهستان سنگر در محدوده شهرستان رشت وارد شده و کم کم پهنه بستر آن گسترده تر می شود. رودخانه سفید رود در این منطقه روستاهای زیادی را مشروب ساخته و به دشت گیلان که از آبرفت‌های همین رودخانه پدید آمده است، وارد می شود. وسعت دلتای سفیدرود که بیش از 1250 کیلومتر مربع است، از دشت گیلان آغاز می ‌شود و نخستین شاخه آن که خمام‌ رود نام دارد در همین منطقه از آن جدا می شود. سفید رود در دلتای خود به سوی شمال جریان می ‌یابد و در روستای پاشاکی با دیسوم‌ رود مخلوط شده و به دهستان کوچصفهان وارد می ‌شود. در همین محل شاخه دیگری که نورود نام دارد از آن منشعب شده و به سوی آستانه اشرفیه روان می ‌شود. در این شهر تغییر جهت داده و با چند پیچ و تاب به سوی شمال رهسپار می ‌شود و سرانجام در شمال منطقه کیاشهر به دریای خزر می ریزد. همجواری کناره های رودخانه قزل اوزن با جاده اصلی تهران - تبریز زمینه استفاده گردش‌گاهی از این رودخانه را افزایش داده است و همچنین عبور این رودخانه بزرگ و زیبا از چندین استان و ده ها شهر، بخش، دهستان و روستا سبب رونق و آبادانی مناطق عبوری آن شده است و معمولا به عنوان گردش‌گاه اهالی از آن ها استفاده می شود. رودخانه قزل اوزن نه تنها برکت و آبادانی را به استان زنجان هدیه کرده، بلکه کشتزارها و باغ های سرسبز کناره های آن جلوه بسیار زیبایی را در طول چهار فصل به نمایش می گذارند و دوستداران طبیعت را به سوی خود جذب می کنند. همین امر بر ارزش های توریستی رودخانه قزل اوزن در کنار ارزش های اقتصادی آن تاکید می کند

غار کتله خور در استان زنجان - انجمن خوئین

غار کتله خور

زیباترین پدیده طبیعی این غار به صورت قندیل‌های تماشایی معمولا در اطراف چشمه‌ها و تالاب‌های كف آن قابل مشاهده است.غار كتله خور در ۱۵۵ كیلومتری جنوب زنجان و ۱۷۳ كیلومتری شمال همدان، در نزدیكی شهر كوچك گرماب واقع شده است. مسیر متداول، برای بازدید از این جاذبه طبیعی جاده زنجان به خدابنده (قیدار) در امتداد زرین آباد به گرماب است. تا سال ۱۳۷۲ بازدید از غار تنها برای گروههای حرفه‌ای غارنورد و مجهز به ابزار و ادوات خاص امكان‌پذیر بود، كه از این سال به بعد عملیات عمرانی در این منطقه آغاز شد و مسیرهای بازدید تفریحی به طول دوهزار و ۳۵۰ متر و با نورپردازی‌های فراوان در غار ایجاد شد. درحال حاضر غار كتله خور به عنوان یك مركز گردشگری در منطقه، مورد بازدید علاقه‌مندان بسیاری از سراسر ایران قرار می گیرد. از درون دهلیزها كه وسعت آن گاهی به بیش از ۲۰۰ تا ۳۰۰ متر می‌رسد گالری‌های باریكی در جهات گوناگون جدا می‌شوند كه انتهای بعضی از آنها مسدود و برخی دیگر راه عبور بسیار باریكی به گذرگاهها و دهلیزهای دیگر دارند و بسیاری از این مسیرها و دالان‌های باریك هنوز شناسایی نشده و ناشناخته مانده‌اند. مساحت دهلیزها و معابر و دالانها را نمی‌توان به درستی تخمین زد. در حال حاضر دو گذرگاه بزرگ در درون غار شناسایی شده‌است، یكی گذرگاه و دهلیز اصلی و قدیمی است كه در راستای دهانه ورودی قرار گرفته و دیگری دهلیزها و دالانهایی هستند كه در فواصل ۱۵-۱۰ متر از دالان های اولی قابل دسترسی است. استالاگتیت‌ها و استالاگمیتها ستونهای عظیمی را در دهلیزها و گذرگاه‌های اصلی ساخته‌اند. قندیل‌های آویزان از سقف‌ها در اثر داشتن ناخالصی‌ها، زنگ‌های مختلف به خود گرفته‌اند و آنهایی كه تركیبات همراه نداشته و یا كمتر دارند به صورت بلورهای شیشه‌ای بسیار شفاف مشاهده می شوند. زیباترین پدیده طبیعی این غار به صورت قندیل‌های تماشایی معمولا در اطراف چشمه‌ها و تالاب‌های كف آن قابل مشاهده است.در اثر فرو رفتن آب به طبقات زیرین غار و كم شدن عمق تالابها، كریستال‌ها و قندیل‌های بلورین خطوط دیدنی و بسیار جالبی را تشكیل داده‌اند.

 بخش‌های فرهنگی،ورزشی و تفریحی غار در حال حاضر این غار به سه بخش فرهنگی، تفریحی و ورزشی تقسیم شده است. بخش ورزشی آن كه در حدود ۴ كیلومتر است تنها مورد استفاده غارنوردان و صخره نوردان قرار می گیرد ولی هنوز انتهای آن كشف شده‌است. بخش تفریحی غار نیز كه جهت بازدید عموم مورد استفاده قرار می گیرد حدود ۲ كیلومتر مسیر مستقیم است كه می‌گویند این مسیر تنها ۳/۱ كل غار است. بخش فرهنگی غار نیز در بخش جنوبی آن قرار دارد؛ قسمت اصلی آن دالانی است طبیعی كه جهت برگزاری مراسم مختلف مورد استفاده قرار می گیرد، البته این دالان هیچ گونه راه خروجی به بیرون نداشته و راه خروجی آن به صورت مصنوعی كنده شده اما خود دالان تماما طبیعی بوده است. غار كتله‌خور از لحاظ كیفیت بلورها و قندیلها، زیبابی و تعدد طبقات اولین غار آهكی جهان شناخته شده است. غار كتله خور، غاری است آهكی كه در برخی نقاط آن گل رس و خاك‌های حاوی اكسید آهن قابل مشاهده است.

 هم‌سن و سال علیصدر اما متفاوت از او این غار از نظر سنی تقریبا همسن غار علیصدر همدان است، البته این دو غار از دو جهت با هم تفاوت دارند. یكی اینكه غار علیصدر همدان غاری است كاملا آبی اما غار كتله خور زنجان غاری است تقریبا خشك. دوم اینكه آهكهای غار كتله خور نسبت به آهكهای غار علیصدر بسیار خالص‌تر است كه این خود عاملی است جهت زیباتر شدن غار، چراكه خالص بودن آهك‌ها موجب شفافیت آنها و در نتیجه عبور نور از قندیل ها می شود. یك نكته جالب توجه در رابطه با غار كتله خور این است كه شواهد و بررسی‌های انجام شده مؤید این موضوع است كه این غار در نهایت به غار علیصدر در همدان متصل می شود. همچنین یكی دیگر از عجایب و زیبایی های این غار تعدد طبقات آن است كه این گونه غارها در جهان بسیار كم نظیر هستند.

غاری پر از میدان گمان می‌‌رود حدود ۷۰۰ متر اولیه این غار قطری حدود ۷۰ سانتیمتر داشته است به طوریكه رهنوردان اولیه غار این مسیر ۷۰۰ متری را به صورت سینه خیز طی كرده و مسیر خود را با علامتگذاری مشخص كرده‌اند. ۱۰۰ متر ابتدای غار محل زندگی انسانهای نخستین بوده است كه این موضوع را اسكلت ۸۰ انسانی كه در این محل پیدا شده است تأیید می‌كند. این غار دارای بخشهای دیگری است كه به ترتیب، میدان شیر خوابیده، میدان بیستون، میدان چهل ستون، سه راهی كوهی، میدان پنج شیر، تالار عروس، تونل قندیلی، اتاق عقد، پای فیل، شتر با جهاز، عروس و داماد، میدان شمع، دو جادوگر، نخل سوخته، میدان مریم مقدس و ... را می‌توان نام برد. تمامی این بخشها حاصل تجمع‌های مختلف آهكی است كه هر كدام بر اساس شباهتی كه به یكی از اشیاء اطراف ما داشته اند به این اسامی خوانده می‌شوند. یكی از ویژگیهای منحصر به فرد این غار را می توان وجود ستونك‌های آهكی عظیم دانست كه حاصل به هم پیوستن استالاگتیت‌ها و استالاگمیت‌های آهكی هستند كه باعث شده‌اند كه این غار خود، نگهدارنده خود باشد یعنی اینكه این ستونهای عظیم نقش نگهدارنده هایی را بازی می كنند كه مانع از فروریختن سقف غار می شود. كتله‌خور در مراحل اولیه تشكیل خود غاری آبی بوده است كه در اثر فعل و انفعالات توده‌های عظیمی از سنگها از توده اصلی جدا شده اند. تشكیل طبقات متعدد این غار باعث شده است كه آب به طبقات زیرین نفوذ كرده و عملا غار تبدیل به غاری خشكی گردد. از دیگر ویژگی‌های بارز این غار وجود قندیل‌های زیبا و شفاف آهكی و استالاگتیت‌های گل كلمی است. وجود چشمه‌های آب بسیار زلال در اطراف این غار و حفره های متعدد طبیعی هم از ویژگیهای منحصر به فرد این غار است. علاوه بر تمامی این مسائل در غار كتله خور همان طور كه در قبل آمد می‌توان تجمع‌های متفاوتی مشاهده كرد كه یكی از این تجمع های زیبا و جالب توجه استالاگمیت‌هایی است كه بسیار شبیه به عروس و داماد هستند و به همین اسم نامگذاری شده‌اند. این غار در طول ۱۲۰ میلیون سالی كه از عمرش می گذرد دستخوش تغییر و تحولات بسیاری شده است. از تغییرات طبیعی این غار می توان به شكستگیهای حاصل از زمین لرزه ها، گسل خوردگیها، لغزش ها و ریزش ها اشاره كرد

زنجان در یک نگاه کلی

 

زنجان در یک نگاه کلی

وجه تسميه زنجان
شهر زنگان را بنا به قول حمدالله مستوفي اردشير بابكان با نام شهين يا شاهين بنيان نهاده است و زنجان معرب نام تاريخي زنگان يا زندگان مي‌باشد كه معني اهل كتاب زند را مي‌دهد.
منطقه زنجان در اوايل قرن دهم به لحاظ نقل و انتقال ايلات ناآرام مناطق، بمنظور ايجاد امنيت و جلوگيري از شورشهاي محلي خوانين يكي از سياستهاي زمامداران صفويه بوده است. شهرستان زنجان به لحاظ استقرار پنج ايل در اين دوره خمسه ناميده شده و پيوسته از خوانين منطقه در كتب تاريخي حاكمان خمسه ياد شده است.
از نظر خصوصيات انساني مردم زنجان به لحاظ تداوم و استمرار مبارزه با طبيعت كوهستاني مردماني نسبتا خشن توام با صبر و نجابت و مردماني سخت‌كوش و قانع را بوجود آورده است. مهمان نوازي و عفت از ويژگيهاي بارز اين منطقه در طول تاريخ حيات خود بوده كه اين امر در سفرنامه‌هاي مكتوب نيز منعكس شده است. كتاب حدود العالم من المشرق الي المغرب كه به سال372 هجري قمري توسط نويسنده نامعلومي به رشته تحرير درآمده است درباره زنجان چنين نقل مي‌كند:
""زنجان شهري است با نعمت بسيار و مردماني ملايم""
استان زنجان
استان زنجان با مساحتي در حدود 22146 كيلومتر مربع بين 1/47 تا 26/49 طول شرقي و 33/35 تا 15/37 عرض شمالي از نصف النهار قرار دارد و نيز ارتفاع آن از سطح دريا 1663 متر مي‌باشد.
استان زنجان از شمال به استان اردبيل، از شمال شرقي به استان گيلان، از شرق به استان قزوين، از جنوب به استان همدان، از غرب به استان‌هاي كردستان و آذربايجان‌غربي و از شمال غربي به استان آذربايجان‌شرقي محدود بوده و فاصله آن تا تهران 320 كيلومتر مي‌باشد. بر اساس آخرين تقسيمات كشوري استان زنجان داراي7 شهرستان، 14 شهر، 15 بخش، 46 دهستان و 1208 آبادي است.
استان زنجان شامل دو منطقه كوهستاني و جلگه‌اي است. مناطق كوهستاني آن داراي قله هاي مرتفعي است كه در نواحي شمالي شهرستان زنجان، بخشهاي مركزي، طارم عليا، ماه‌نشان و در غرب و جنوب غربي شهرستان خدابنده قشلاق افشار قرار گرفته است. دشت زنجان از سه راهي تاكستان تا نزديك ميانه كشيده شده است و رودخانه‌هاي زنجان رود در جهت غرب و خررود در جهت شرقي آن جريان دارند. در استان زنجان رودخانه‌هاي متعدد ديگري نيز جريان دارند كه مهمترين و پرآب‌ترين آنها رودخانه قزل اوزن با شاخه‌هاي فراوان است. در جنوب آن نيز دشت آبرفتي نسبتا" مسطح و وسيعي قرار دارد كه به ارتفاعات سلطانيه درشمال و ارتفاعات قيدار در جنوب محدود ميشود.
اين استان داراي دو نوع آب و هواي متفاوت ميباشد؛ آب و هواي كوهستاني كه نواحي زنجان، قيدار و ابهر را در برميگيرد و آب و هواي گرم و نيمه مرطوب، خاص منطقه طارم عليا كه تابستانهاي گرم و زمستانهاي معتدل به همراه دارد. با توجه به خصوصيات آب و هوايي اين منطقه ميانگين ميزان بارندگي در اين استان سالانه 330 تا 360 ميليمتر بوده و فصلهاي بهار و پائيز اين استان نسبتا" كوتاه و عبور از فصل زمستان به تابستان و از تابستان به زمستان به سرعت صورت ميگيرد. خاك و آب و هواي مناسب اين استان باعث تنوع محصولات كشاورزي آن شده است از آن جمله مي‌توان به محصولاتي نظير گندم، جو، نباتات علوفه‌اي، حبوبات، صيفي جات، زيتون، انگور، ميوه‌هاي دانه‌دار و... اشاره كرد.
بر اساس شواهد و اسناد بدست آمده استان زنجان يكي از نقاطي به شمار مي‌رود كه داراي آثار ارزشمند تاريخي بي شماريست. بنابراين در يك نگاه اجمالي مي‌توان آثار استان را در چهار دوره زير خلاصه نمود؛
1. پيش از تاريخ - هزاره هفتم تا اوايل هزاره سوم پيش از ميلاد- يافته‌هاي اين دوره مربوط به غار تاريخي گلجيك مي‌باشد كه مشخص‌ترين زيستگاه انسان پيشين در حدود سي هزار سال پيش بوده است.
2. دوران تاريخي - اوايل هزاره سوم تا اواخر هزاره دوم پيش از ميلاد- منطقه ايجرود در اين دوره داراي هشت كانون باستاني كه تداوم حيات آنها تا هزاره اول پيش از ميلاد بوده است.
3. دوران تاريخي جديد- اواخر هزاره دوم پيش از ميلاد تا اوايل قرن هفتم ميلادي- مشخص ترين آثار اين دوره سفال ساده خاكستري مي‌باشد.
4. دورا ن اسلامي- از قرن هفتم تا نوزدهم ميلادي برابر با قرن اول تا چهاردهم هجري- شكوفاي اقتصادي، فرهنگي و هنري در اواسط اين دوره يعني از قرون چهارم تا هشتم هجري (دوران حكومت كنگريان، سلجوقيان و ايلخانيان) چشم‌گير بوده است. از آثار برجسته اين دوره مي‌توان به مساجد جامع قروه، سجاس و قلاير و كاروانسراهاي نيك‌پي و سرچم و آثار تاريحي باشكوه سلطانيه، خدابنده، ابهر و ... اشاره نمود.
برخي بناي اوليه شهر زنجان را به اردشير بابكان نسبت داده و آن را شهين يا شاهين ناميده‌اند. در لغت نامه مرحوم دهخدا ذيل واژه شهين آمده؛ شهين نام شهرزنگان است و معرب آن زنجان ميباشد گويند آن شهر را اردشير بابكان بنا كرد و شهري بود بزرگ ميان ري و آذربايگان و وجه تسميه آن مخفف زندگان يعني اهل كتاب زند است و زنديگان به علت كثرت استعمال تخفيف يافته و در دوران استيلاي اسلام، زنگان نام داشته است و چون زبان عربي فاقد حرف «گ» است اين حرف به «ج» معرب گشته و كلمه زنجان به جاي زنگان به كار ميرود.
تنوع و گوناگوني آثار در استان زنجان به اندازه‌اي زياد است كه توصيف تمامي آنها مستلزم وقت و دقت فراواني ميباشد پس در اينجا با اشاره‌اي مختصر و مؤجز به معرفي برخي بناهاي شاخص استان بسنده مي‌كنيم.
غار كتله‌خور در جنوب بخش گرماب از توابع شهرستان خدابنده قرار گرفته است. كتله خور برگرفته از يك واژه فارسي باستان و به معناي جايگاه خورشيد مي‌باشد كه در گويش محلي كل‌هورخور نيز ناميده مي‌شود. اين غار داراي طبقات متعدد مي‌باشد كه اگر هفت طبقه داشته باشد متعلق به دوران دوم زمين شناسي است، عمر اين غار در آخرين بررسي70 ميليون سال تخمين زده شده است.
معبد صخره‌اي داش كسن در جنوب شرقي روستاي وير در دامنه ارتفاعات سلطانيه قرار گرفته‌است. معبد صخره‌اي فوق باپلاني چليپايي همراه با مهرابه مهرپرستان به سده‌هاي اول و دوم ميلادي تعلق دارد. نقوش موجود در آن به دوره ايلخانان
مغول يعني قرن 8 ه.ق. برميگردد. از اين نقوش مي‌توان به اژدها، طرحهاي گياهي همراه با محرابيهايي با تزئينات مقرنسي اشاره نمود كه آميزه‌اي از هنر ايران و چين را به نمايش گذارده است.
در ضلع جنوب غربي زنجان در مجاورت شمال رودخانه زنجانرود و در غرب پل سردار، خانه- باغ معين واقع شده كه در اواخر دوران قاجار توسط حاج محسن معين التجار كه يكي از معتمدين و متمولين شهر زنجان ميباشد بنا گرديده است. اين اثر تاريخي از دو قسمت خانه و باغ تشكيل شده است كه لمبه‌كوبيهاي زيباي سقف و سرستونهاي منقوش از تزئينات شاخص اين بنا ميباشد. خانه در وسط باغي مشجر قرار دارد كه يك حوض با چند جوي انشعابي، آب را به نقاط مختلف باغ هدايت ميكند.
پل سيد محمد يا پل قره تپه در جنوب شرقي حومه شهر زنجان قرار گرفته است. اين پل به دستور سيدمحمد از روحانيون عصر مشروطيت در اواخر دوره قاجار بنا شد كه در گذشته به دليل قرار گرفتن در مسير عتبات داراي اهميت بوده است.
پل سردار در جنوب غربي حومه شهر زنجان بر روي زنجانرود بسته شده است. در گذشته به دليل همجواري با دروازه شهر به پل دروازه قلتوق نيز معروف بوده است. اين پل توسط اسعدالدوله ذوالفقاري سركرده برخي از افواج ناحيه خمسه به سال 1333 ه.ق. در اواخر دوره قاجار ساخته شد. بزرگترين و قديمي‌ترين پل در حومه جنوبي شهر زنجان برروي زنجانرود پل ميربهاءالدين مي‌باشد. اين پل به پل كهنه و پل اژدهاتو نيز مشهور بوده و توسط ميربهاءالدين زنجاني به سال 1312 ه.ق. در زمان ناصرالدين شاه قاجار بنا شد. اين پل مطابق با الگوي پل سازي آن دوره، تركيب طاقها و پايه ساخته شده است.
بازار زنجان در بافت قديم و مشرف به دروازه جنوبي شهر (دروازه قلتوق) قرار گرفته است. بازار از دو قسمت بازار بالا و پائين تشكيل شده است. در بازار زنجان علاوه بر سراها و حجره‌ها ، مساجد و گرمابه‌هاي متعدد تاريخي نيز به چشم ميخورد. ساخت بناي اصلي بازار در سال 1205 ه.ق. دوران آقا محمدخان قاجار آغاز و در سال 1213 ه.ق. مقارن حكومت فتحعلي شاه پايان پذيرفت.
سراي دخان در محله مسگرهاي بالا به موازات بازار زنجان قرار گرفته، و از نوع كاروانسراهاي درون شهري ميباشد كه در اواخر دوره قاجار ساخته شده است. اين سرا در دوره پهلوي اول توسط اسماعيل مهديون با گرفتن امتياز از دولت وقت تبديل به مركز توليد و توزيع توتون و تنباكو در ناحيه غرب ايران شد.
بناي رختشويخانه در محله قديمي باباجمال چوقوري شهر زنجان قرار گرفته است . آب آن در گذشته از طريق قنات قلعچه ميربهاءالدين زنجان تامين مي‌شد. اين بنا در سال 1345 ه.ق. توسط علي اكبر خان توفيقي اولين شهردار شهر زنجان به منظور تامين امنيت و آرامش زنان در يك مكان سرپوشيده ساخته شده است. فضاي اين بنا گوياي عملكرد ويژه آن و معماري اواخر دوره قاجار و اوايل پهلوي است.
بناي كاروانسراي سنگي خارج از بافت شهر زنجان قرار گرفته است كه از نوع كاروانسراهاي برون شهري است. بكارگيري سنگ به عنوان مصالح اصلي در ساخت بنا آن را به كاروانسراي سنگي يا در زبان محاوره‌اي مردم داش
كاروانسرا معروف ساخته شده است. بدليل تغيير كاربري كاروانسراها هم اكنون از اين بنا به عنوان سفره‌خانه سنتي استفاده ميشود.
گرمابه حاج داداش در بازار پائين شهر زنجان قرار گرفته است. اين بنا در دوره قاجار ساخته شده و فضاي اصلي آن شامل هشتي، بينه، ميان‌‌در، گرمخانه و خلوتي مي‌باشد. زيباترين بخش اين گرمابه فضاي بينه آن است. در اين بخش طاق اصلي بر روي چهار ستون سنگي با سرستون هاي مكعبي و بدنه مارپيچي قرار دارد. از اين بنا هم اكنون به عنوان چايخانه سنتي استفاده ميشود.
آرامگاه قيدارنبي در جنوب غربي شهر قيدار (خدابنده) در ارتفاعاتي به همين نام قرار دارد، كه بر اساس متون تاريخي و مذهبي مدفن قيداربن اسماعيل نبي مي‌باشد. قديمي‌ترين كتيبه اين بنا در ضلع جنوبي شبستان گنبددار قرار دارد كه تجديد ساخت آن را توسط بلغان خاتون همسر غازان خان به سال 719 ه.ق. نشان ميدهد. آرامگاه قيدارنبي داراي فضاي مطبقي است كه گنبد ناقوسي شكل آن با كاربندي زيبا مزين به نگاره‌هاي گياهي و جانوري ميباشد كه يكي ديگر از جلوه‌هاي هنري آن است.
مقبره شيخ براق در جنوب غربي محوطه تاريخي سلطانيه قرار دارد كه در گويش مردم اين منطقه كچه بورك (كلاه نمدي) نيز ناميده ميشود. اين مقبره در دوره حكومت ايلخانان مغول ساخته شد و متعلق به شيخ براق بابا از بزرگان مسلك مولويه و خاصان دربار سلطان محمد خدابنده (الجاتيو) است، و از نوع مقابر برجي هشت ضلعي است، كه در بخشي از آن خانقاه نيز به چشم ميخورد.
مقبره مولا حسن كاشي در جنوب شرقي محوطه تاريخي سلطانيه قرار دارد كه در زمان شاه طهماسب صفوي براي مولا حسن كاشي معروف به شيرازي از علماي حكمت الهي ساخته شده است. تزئينات مقرنسي از نوع معلق در داخل گنبد، قرينه‌سازي در ساختار و اجزاء و كاربرد خط بنايي با تعليق آجر- كاشي در پاي گنبد از ويژگيهاي تزئيني اين بناي آرامگاهي است.
مقبره اولجاتيو سلطان محمد خدابنده موسوم به سلطانيه همزمان با بنيان شهر سلطانيه در آغاز سده 8 ه.ق. بنا شد. در كتب آمده است هنگامي كه ساخت شهر به اتمام رسيد الجاتيو جشني مفصل برپا نمود و اين شهر را سلطانيه يا سلطان چمان يا سلطان نشين ناميد. بناي عظيم گنبد سلطانيه كه مدفن سلطان محمد خدابنده مي‌باشد در زمان احداث مرتفع‌ترين بناي آن دوره محسوب مي‌شده است. ارتفاع گنبد آن 48 متر و قطر دهانه گنبد آن 5/25 متر است و با هشت مناره در شمار بي‌نظيرترين بناهاي تاريخي ايلخانان مغول قرار دارد. تعداد ايوانهاي كوچك و بزرگ در طبقات و ارتباط گنبدخانه، تربت‌خانه و سرداب با هم و هماهنگ با قوسها و طاقها، همچنين تزئيناتي نظير ترنجهاي بزرگ شبكه‌اي، گلهاي ياقوتي، كاشيكاري منقوش و كتيبه‌هايي به خط كوفي و نسبت‌هاي هماهنگ، رنگهاي درخشان و روغني كه در تعادل كامل هستند به بنا ظاهري يگانه بخشيده و در ساختار شاهكاري را خلق نموده است.
مسجد چهارايواني در بافت اصلي بازار زنجان در راسته قيصريه قرار دارد و در شمار بزرگترين و زيباترين مسجد و مدرسه ديني شهر مي‌باشد. بناي اوليه آن به دستور عبدالله ميرزادارا پسر يازدهم فتحعلي شاه قاجار ساخته شد و در طي حيات او با نام‌هايي نظير مسجد دارا، مسجد سيد، مسجد سلطاني و مسجد جمعه خوانده مي‌شده است. بيست حجره در دو سوي ايوانهاي شرقي و غربي آن قرار دارد. در سطوح ايوانهاي شمالي و جنوبي تزئيناتي مانند خط بنايي، كاشي معقلي و نگاره‌هاي گياهي با تكنيك كاشي هفت‌رنگ، سبك هنري دوره قاجار، به چشم مي‌خورد.
مسجد قروه كه به مسجد جمعه نيز معروف مي‌باشد، با قدمت يك هزار سال در 18 كيلومتري شرق شهرستان ابهر قرار دارد. فضاي اصلي مسجد، صحن گنبدداري است كه دو شبستان را در غرب و شرق خود جاي داده است. تزئينات برجاي مانده در اين بنا شامل كتيبه‌اي به خط ثلث مزين به نگاره‌هاي گياهي (سنه585 ه.ق.) در پاي فيلپوشها و كتيبه به خط نسخ بر فراز محراب (سنه413 ه.ق.) همراه با ترنجهاي درهم بافته شده گچي و سطوح زيبا با طرحهاي آجرچيني، اين مسجد دوره سلجوقي را تبديل يه يكي از شاهكارهاي هنري قرون مياني اسلامي ساخته است.
مسجد چهارمحرابه يا مسجد ميرزائي در بازار پائين شهر زنجان قرار دارد و در اواسط دوره قاجار به فرمان ميرزاابوالقاسم مجتهد معروف به ميرزا، تجديد بنا شد. بي‌شك بناي اصلي مسجد كه از نوع مساجد چهل ستوني مي‌باشد به دوران پس از حمله تيمور گوركاني در قرن 9 ه.ق. تعلق دارد. وجود چهار محراب در شبستان اصلي مؤيد اين امر و حضور مذاهب اربعه (شافعي، حنبلي، مالكي، حنفي) در آن زمان مي‌باشد؛ از اين رو اين مسجد به مسجد چهارمحرابه معروف است.
مسجد سجاس يادگاري از دوران سلجوقيان در روستاي سجاس (سوجاس يا ساجيس) از توابع شهرستان خدابنده قرار دارد. اين مسجد داراي محرابي است كه متعلق به دوره ايلخاني مي‌باشد و از نوع مساجد، با يك شبستان گنبددار است. كاربرد خط كوفي از نوع خط قرمطي، گره‌دار، مورق برگدار و خط ثلث كه با تكنيك گچبري بر سطحي از نقوش اسليمي، ختايي و بن نگاره‌هاي گچي اجراء شده است باعث گرديده كه اين مسجد در شمار يكي از عاليترين مساجد از نظر تزئينات و خطوط باشد.
مسجد و مدرسه خانم در محله قديمي فخيم‌الدوله شهر زنجان قرار دارد و به سال 1323 ه.ق. به خواست جميله خانم دختر حسين قلي خان نظام‌العداله (ذوالفقاري) ساخته شد. اين مسجد و مدرسه مانند مسجد گوهرشاد، مدرسه چهارباغ و مدرسه مادرشاه توسط يكي از زنان مقتدر ايران ساخته شده است. مناره‌هاي قطور و كوتاه با تزئين آجر كاشي و محرابي با تزئينات پركار كاشي معقلي در صحن شبستان ستوندار، از ويژگيهاي اين بنا مي‌باشد.
بناي تاريخي ميل خوئين بر فراز ارتفاعات جنوبي مشرف به روستاي قديمي و سرسبز خوئين در كيلومتر 60 جاده زنجان- بيجار واقع گرديده است با توجه به اينكه تا كنون مدارك مكتوبي كه دال بر تاريخ ساخت و نام باني اين اثر تاريخي باشد، بدست نيامده لذا با توجه به نوع و سبك ساخت گنبد زنگوله‌اي آن كه قابل مقايسه با مقبره قيدار نبي در خدابنده مي‌باشد، مي‌توان زمان ساخت ميل خوئين را حدفاصل قرون پنجم تا هفتم هجري محسوب نمود.
روستاي صخره‌اي قروه در 16 كيلومتري ابهر و در امتداد رودخنه ابهررود به طرف تاكستان قرار دارد. معماري صخره‌اي اين روستا بسيار جالب و در خور مطالعه و معرفي بوده و نيز قابل مقايسه با معماري عملكردي مي‌باشد. آثار و بقاياي منازلي كه در دل كوه كنده شده‌اند به همراه طبيعت بكر و زيباي منطقه، مناظر بديعي را پديد آورده‌اند.
آرامگاه مولانا قطب‌الدين ابهري مشهور به پيرزهرنوش در قسمت جنوبي شهرستان ابهر قرار گرفته كه يكي از آثار ارزشمند تاريخي و زيارتي اين شهر مي‌باشد. بناي اصلي آرامگاه با پلان چهارطاقي احداث شده كه بر فراز اين چهارطاقي گنبد زيبايي به سبك پنج و هفت و همانند گنبدهاي دوران سلجوقي استوار گشته كه با گنبد مساجد قروه و سجاس قابل مقايسه مي‌باشد. تاريخ ساخت اين بنا را به حد فاصل قرن ششم تا اوايل قرن هشتم ه.ق. مي‌توان منصوب نمود.
بقعه امامزاده زيدالكبير معروف به شاهزاده زيدالكبير در سمت شرق شهرستان ابهر قرار گرفته است كه شجره طيبه وي به مولاي متقيان علي‌بن‌ابيطالب برمي‌گردد. بناي آجري بقعه و گنبد مخروطي زيبايي كه بر فراز آن قرار گرفته است اين بنا را
از نظر سبك معماري در منطقه بي‌نظير كرده است. نخستين سندي كه در تاريخ‌گذاري اين بنا قابل استفاده مي‌باشد قطعه شعري است كه بر روي در ورودي حك گرديده و از مضمون آن چنين برمي‌آيد كه اين بنا در سال 850 ه.ق. توسط استاد حسين ترميم شده، اما سبك معماري آن متاثر از معماري قرن نهم هجري است.
مقبره امامزاده اسماعيل شناط در قسمت شمالي شناط از توابع ابهر قرار گرفته است كه به استناد متون تاريخي نسب وي به علي‌بن‌ابيطالب مي‌رسد. پلان بنا از بيرون هشت ضلعي و از درون مربع مي‌باشد، اضلاع هشتگانه اين بناي آجري يكي در ميان به طور قرينه به سبك قوسهاي جناغي ساخته شده است. تزئينات به كار رفته در چهار ايوان اين بقعه؛ مقرنس، كاربندي گچي و گره‌سازي مي‌باشد.
قلعه بهستان، يكي از زيباترين آثار معماري صخره‌اي در كناره جنوبي رودخانه پرآب قزل‌اوزن به فاصله 12 كيلومتري شرق ماه‌نشان در مسير راه زنجان قرار گرفته است. اين قلعه صخره‌اي با ارتفاع تقريبي 250 متر روي بدنه كوه ساخته شده است. اطاقها، پلكانها، راهروها، طاقچه‌ها و طاق‌نماهاي اين قلعه در قسمت‌هاي مختلف قابل مشاهده است. تاريخ ايجاد اين قلعه با توجه به بررسي‌هاي باستان‌شناسي منطقه و شواهد بدست آمده به دوره مياني اسلامي، حد فاصل قرون پنجم تا هفتم هجري برمي‌گردد.
قلعه صخره‌اي مهر در حدود 500 متري شمال شرق روستاي ارزه‌خوران بر كرانه جنوبي رودخانه قلعه‌چاي ماه‌نشان واقع گرديده است. با توجه به آثار برجاي مانده دو نوع معماري صخره‌اي و ساخت و ساز سنگي و آجري در اين قلعه قابل مشاهده است. به دليل نوع كاربري آن كه يكي از استحكامات دفاعي و نظامي شهر بوده، داراي ساختار ويژه‌اي است. به استناد مطالعات و بررسي‌هاي باستان‌شناسي به خصوص سفال‌هاي پراكنده در منطقه، قدمت قلعه مهر را دوران مياني اسلامي؛ حد فاصل قرون ششم و هفتم هجري تخمين زده‌اند.
چهارطاقي‌هاي طارم با عناوين؛ تشوير، الزين، پيرچم و گيلانكشه در منطقه طارم واقع گرديده و در سال 1353 با نام آتشكده‌هاي ساساني در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده‌اند. در سالهاي اخير با انجام گمانه‌زني و بررسي‌هاي داده‌هاي باستان‌شناسي آتشكده بودن آنها با شك و ترديد همراه شد. قدمت اين چهارطاقي‌ها، دوران اسلامي؛ حد فاصل قرون هفتم و هشتم هجري تخمين زده شده است.
صنايع دستي در استان زنجان به لحاظ وجود هنرمنداني خوش ذوق رشد و شكوفايي چشمگيري داشته است. از مهمترين صنايع آن مي‌توان چاقوسازي، مليله‌كاري، چاروق‌دوزي، فرش‌بافي، گليم‌بافي، جاجيم‌بافي، توليد ظروف مسي و... اشاره كرد.
موسيقي بومي استان زنجان متاثر از موسيقي آذربايجان است. پيوستگي فرهنگي و قومي مردم استان با مردم آذري‌زبان از يك سو و ارتباط آن با منطقه‌هاي كردنشين، گيلك‌نشين و تهران از سوي ديگر زمينه شكل‌گيري نوعي از موسيقي محلي ويژه را فراهم آورده است كه موسيقي منحصر به فردي را با عنوان موسيقي زنجان پديد آورده است.
غناي تاريخي و فرهنگي سرزمين زنجان در طول تاريخ باعث گرديده از داخل آن فرزانگان و انديشمندان بسياري پا به عرصه حيات بگذارند. عده كثيري از انديشمندان، عارفان و شاعران جهان پرورش يافته اين شهر مي‌باشند. از آن جمله مي‌توان به شيخ شهاب‌الدين ‌سهروردي ‌زنجاني مشهور به «شيخ اشراق» اشاره كرد وي از انديشمندان سده ششم هجري قمري و بنيانگذار فلسفه اشراق مي‌باشد. شيخ اشراق در اصول فقه و اقسام حكمت و فلسفه بي‌همتا بوده و در علوم ادبي و
برخي از علوم غريبه نيز مهارت كافي داشته است. برخي از تأليفات وي شامل چهار كتاب بزرگ تعليمي و نظري به زبان عربي، رساله‌الطير، حكمت‌الاشراق، آوازپرجبرئيل، رساله‌الاشراق، صفيرسيمرغ، روزي با جماعت صوفيان، في‌حال‌الطفوليه و ... مي‌باشد. يكي ديگر از اين انديشمندان حاج ملا محمد هيدجي معروف به «حكيم هيدجي» شاعر نامي ترك زبان سرزمين زنجان كه در قريه هيدج متولد شده و در سال 1314 خورشيدي چشم از جهان فرو بسته است. از آثار وي مي‌توان به دانشنامه و ديوان اشعار وي اشاره نمود.
از ديگر بزرگان اين شهر مي‌توان به شيخ رضي فرج زنجاني از عرفاي بنام قرن پنجم، خواجه صدرالدين احمد زنجاني «صدر جهان» مبتكر چاپ اسكناس در ايران، عزالدين ابوالمعالي عبدالوهاب بن ابراهيم زنجاني مؤلف كتاب معروف «التصريف» به نام تصريف زنجاني، ابوالحسن علي‌بن هارون زنجاني يكي از بنيانگذاران «اخوان‌الصفا» در اواسط قرن چهارم هجري، شيخ ضياءالدين ابوالنجيب عبدالقاهربن عبدالله سهروردي مؤلف كتاب «آداب‌المويدين» شيخ شهاب‌الدين ابوحفص عمربن محمد سهروردي ملقب به شيخ‌الاسلام مؤلف كتاب «عوارف‌المعارف» و بنيانگذار سلسله عرفاني «سهرورديه» در قرن پنجم و ششم هجري اشاره نمود. وجود اين اشخاص و آثار ايشان نشانگر اين واقعيت است كه اين منطقه علما و حكماي بزرگي را به جامعه علم و حكمت و عرفان تقديم نموده است كه تأثير بسيار ارزشمندي در سير فرهنگ و تمدن ايران زمين داشته است.
وضعيت آب و هوائي
تنوع آب و هوائي اين منطقه موجب ايجاد گونه‌هاي متفاوتي از زندگي جانوري شده است. وجود گونه‌هاي مختلفي از حيوانات وحشي، پرندگان مهاجر و جانوران آبزي گردشگران بسياري را در مواقعي كه شكار مجاز است، به اين منطقه جذب مي‌كند. از 25 سال پيش ناحيه بزرگي بنام انگوران از طرف سازمان محيط زيست، منطقه حفاظت شده اعلام گرديده است. بدليل شرايط كوهستاني اين ناحيه و تأثيرات غيرمستقيم جريانات جوي مرطوب شمال غربي، آب و هواي استان را به دو ناحيه ميتوان تقسيم كرد: آب و هواي كوهستاني با زمستاني سرد و برفي و تابستاني دلپذير، و ناحيه طارم بالا با آب و هواي گرم و نيمه مرطوب. فصول بهار و تابستان بهترين زمان براي گذراندن اوقات فراغت در اين استان هستند. ميزان بارندگي در بهار و تابستان نسبت به ساير فصول در اين استان بيشتر است. پوشش گياهي استان در مناطق مختلف متغير بوده، ولي در مجموع از جنگل‌ها و چراگاههائي با چشم‌انداز زيبا تشكيل شده است. جنگل‌هاي استان عموما" در نواحي كوهستاني منتهي به استان گيلان قرار گرفته است.
مذهب
حمد‌اله مستوفي در كتاب نزهه‌القلوب مذهب مردم منطقه را در حدود سال 740 هجري قمري، سني مذهب ذكر مي‌كند اما در دوران صفويه با حمايت صفويان از تشيع، بتدريج مذهب تشيع رواج يافته و مردم با رغبت در تحكيم مباني اعتقادي مكتب اهل بيت كوشش نمودند.
زبان
زبان مردم زنجان تركي آذري مي‌باشد ولي همسايگي و نزديكي به پايتخت باعث گرايش شديد به زبان فارسي شده است. (در جهات اربعه در شمال استان، تركي خالص مخلوط با گيلكي، در شرق متمايل به فارسي، در جنوب غربي كردي و در غرب تركي اصيل و كامل و در جنوب استان نيز با گرايش شديد به فارسي تكلم ميكنند.)
رودها و چشمه‌هاي آب معدني
از رودهاي مهم استان قزل اوزن است (كه رودي جوشان و پرخروش است و از كوههاي كردستان سرچشمه گرفته و پس از توقفي در پشت سد منجيل نهايتا" راهي درياي خزر ميگردد) و از ديگر رودخانه‌ها: زنجانرود، ابهررود، سجاس‌رود و خرارود را ميتوان نام برد. همچنين چشمه‌هاي آب معدني استان عبارتند از «چشمه آبگرم وننق» ، «چشمه آبگرم ابدال» ، «چشمه آبگرم گرماب» ، و «چشمه آبگرم حلب انگوران» .
صنايع استان
استان زنجان بدليل محدوديت قانوني توسعه ظرفيتهاي توليدي در تهران و مركز كشور، برخورداري از شبكه‌هاي زيربنائي قوي (زمين، منابع آب، خاك، شبكه‌هاي مواصلاتي، موقعيت استراتژيك در منطقه شمال غرب كشور، عبور خطوط انتقال انرژي، سرمايه‌گذاري كلان ملي و ...) از پتانسيل قابل ملاحظه‌اي در جذب سرمايه‌گذاري بخش صنعت برخوردار ميباشد.
از صنايع مهم استان به چند نمونه اشاره ميگردد:
1- شركت ايران ترانسفو 2- پارس سوئيچ 3- شركت ملي سرب و روي ايران
4- شركت كالسيمين 5- شركت مينو 6- چيني‌سازي ماهنشان و هيس
7- فرش سهند 8- پيش‌سازان لوازم خانگي ايران 9- لائي ساز
10- سامان شيمي
معادن استان
شهر زنجان از لحاظ تنوع معادن بسيار غني بوده بطوريكه در حال حاضر بالغ بر 170 انديس و ذخاير معدني قابل بهره‌برداري و در دست اكتشاف و يا شناسائي شده، در استان وجود دارد كه شامل: سرب و روي، براسيت، سيليس، خاكهاي صنعتي، آنتي موان، تالك، پرليت، سولفات منيزيم، آلونيت، منگنز، مس، آهن و سنگهاي تزئيني (گرانيت، مرمريت، تراورتن، چيني، مرمر) و سنگهاي آهكي و گچ و سنگ لاشه ميباشد. هم‌اينك از نظر معادن روي، اين استان بزرگترين معادن روي خاورميانه را در خود جاي داده است.
زنجان
زنجان شهر مقاومت و شهر انسانهاي فرهيخته و باهوش و مهمان‌نواز است. شهري با چشم‌انداز زيبا و موقعيت اقليمي ويژه و بالاخره شهر ديدنيها و هنرمندان. وسعت شهرستان زنجان 848ر13 كيلومتر مربع و جمعيت آن 294ر511 نفر ميباشد.
شهرستان زنجان تا قبل از انقلاب اسلامي، تنها در بخش كشاورزي فعال بود و پس از آن احداث كارخانجات صنعتي و دانشگاهها، بافت و هويت اجتماعي و اشتغال به كشاورزي- صنعتي تغيير داده و به لحاظ ساختار اجتماعي عبور از وضعيت سنتي به مدرنيسم را تسهيل نموده است.
صنايع دستي و سوغات‌ها
صنايع دستي و يادگاري‌هاي خوب و مهم زنجان عبارتند از: انواع چاقو (قلم‌تراش، جيبي، دسته مليله، كارد آشپزخانه و...) مليله (انواع پايه‌هاي استكان، سيني، قاشق و چنگال غذا و چايخوري، كاسه، گلدان، قاب عكس و ...) چارق (نوعي كفش روفرشي بسيار زيباي زنانه) فرش و گليم دست‌باف. صنايع دستي زنجان بسيار مورد توجه و علاقه گردشگران ميباشد. اين صنايع با ارزش هنري در فروشگاههاي مخصوص زنجان و ديگر نقاط عرضه مي‌شوند.
مليله‌كاري
از كارهاي دستي بومي زنجان ساخت وسايل نقره‌اي و بندرت طلائي بصورت مليله‌كاري است كه در اوايل فقط در زنجان معمول بوده كه در زمان رضاخان تعدادي از هنرمندان زنجاني به تهران و اصفهان كوچ كردند و اين هنر ظريف را در آن شهرها رواج دادند و ساخت دسته چاقو، سيني، سرويسهاي چايخوري و شربت‌خوري و جعبه جواهرآلات بيشترين دستمايه مليله‌كاران زنجاني است.
چاقوسازي
از ديرباز در سراسر ايران هرگاه سخن از زنجان به ميان آيد، نقش چاقوهاي آن در اذهان پديدار ميگردد و در بسياري از سرزمينهاي دور و نزديك چاقوهاي ظريف و بادوام زنجان با هويت آن عجين گشته و گوئي نمادي از اين شهر شده است. از انواع چاقوها ميتوان چاقوي قلم‌تراش، چاقوي كشاورزي و قلمه‌زني، كاردهاي آشپزخانه و چاقوهاي شكاري و صحرائي، قمه، دشنه و قداره را نام برد.
فرش‌بافي
فرش، گليم و جاجيم زنجان از معروفيت خاصي برخوردارند. (فرش زنجان زيبائي خانه‌ها را تكميل ميكند) فرش‌بافي در زنجان يكي از صنايع با قدمت زياد است كه نقش قابل توجهي در صادرات فرش ايران ايفا مي‌كند. فرشهاي صادراتي زنجان از بهترين جلوه‌هاي فرهنگي اين استان هستند، بطوريكه فرشبافان اين خطه هنر و مهارت خود را در راستاي تكامل هنر سرزمينشان قرار داده‌اند و از آن بعنوان منبع درآمد نيز استفاده مي‌كنند. در سال بيش از 60000 تخته فرش در سراسر استان بافته مي‌شود كه عمده آنها مربوط به اتحاديه بافندگان فرش دستي و شركتهاي مختلف است. طرحهائي كه در فرش زنجان استفاده مي‌شود عبارتند از: ريزماهي، ماهي درهم، نقشه قلتوق، بيجار و افشار.
چارق‌دوزي
چارق‌دوزي يكي ديگر از هنرهاي دستي است كه دستهاي ظريف هنرمندان زنجاني در توليد آن مهارت ويژ‌ه‌اي دارند. اين چارقها مشخصا" زنانه بوده و استفاده از آن جنبه تشريفاتي و تفنني دارد.